Nếu đã gửi ảnh căn cước, ảnh chân dung cầm giấy tờ, địa chỉ nhà hay tên người thân cho người yêu online rồi phát hiện bị lừa, hãy kê lại chính xác những gì đã gửi, khoá thư điện tử và tài khoản ngân hàng trong 24 giờ đầu, báo ngân hàng về nguy cơ mở tài khoản và vay tiền mạo danh, rồi theo dõi các dấu hiệu lạ trong vài tháng. Thông tin đã lộ không lấy lại được, nhưng có thể làm nó trở nên khó dùng.
Tình huống giả định: anh Tú, 31 tuổi, kỹ thuật viên, quen một người tự giới thiệu là nữ y tá ở nước ngoài. Để "làm hồ sơ bảo lãnh đoàn tụ", anh gửi ảnh hai mặt căn cước, ảnh anh cầm căn cước, địa chỉ nhà, tên và năm sinh của bố mẹ. Sau khi mất 60 triệu đồng tiền "phí hồ sơ", anh lo nhất không phải tiền mà là những gì đã gửi đi. Đây là cách anh xử lý từng thứ.
Kê lại những gì đã gửi và mức ưu tiên
Mở lại cuộc trò chuyện, tìm từng thứ đã gửi, đánh dấu vào bảng. Ưu tiên cao làm trong ngày.
| Thông tin đã gửi | Kẻ xấu có thể dùng để | Mức ưu tiên |
|---|---|---|
| Ảnh hai mặt căn cước | Mạo danh khi mở tài khoản, đăng ký dịch vụ, vay tiêu dùng trực tuyến | Cao |
| Ảnh chân dung cầm căn cước hoặc video quay mặt | Vượt qua bước xác minh khuôn mặt ở một số dịch vụ | Cao |
| Số tài khoản, tên ngân hàng, ảnh màn hình số dư | Chọn thời điểm và kịch bản lừa tiếp, mạo danh ngân hàng gọi bạn | Cao |
| Mã OTP, mật khẩu đã từng đọc cho họ | Truy cập trực tiếp tài khoản | Rất cao, làm ngay |
| Địa chỉ nhà, nơi làm việc, lịch sinh hoạt | Đe doạ, tìm tới, gửi đồ, mạo danh giao hàng | Cao nếu có đe doạ, còn lại trung bình |
| Tên, ảnh, số điện thoại người thân | Nhắn tin mạo danh bạn để vay tiền người thân | Trung bình, báo người thân trong ngày |
| Ảnh riêng tư | Đe doạ để đòi tiền | Rất cao nếu có dấu hiệu đe doạ |
Anh Tú đánh dấu được sáu dòng. Dòng thứ tư anh không chắc, vì từng đọc một mã cho người kia "để xác nhận gói quà". Trong trường hợp không chắc, cứ coi là đã lộ và xử lý như đã lộ.
Thứ tự khoá trong 24 giờ đầu
Làm từ trên xuống. Thư điện tử đứng đầu vì nó là chìa khoá để lấy lại mật khẩu của hầu hết tài khoản khác.
- Thư điện tử chính: đổi mật khẩu mới, dài, chưa từng dùng; bật xác thực hai lớp; xem danh sách thiết bị đang đăng nhập và đăng xuất thiết bị lạ.
- Ngân hàng và ví điện tử: đổi mật khẩu, mã PIN; gọi tổng đài chính thức báo đã lộ giấy tờ tuỳ thân; hạ hạn mức chuyển tiền trực tuyến.
- Mạng xã hội và ứng dụng nhắn tin: đổi mật khẩu, bật xác thực hai lớp, ẩn danh sách bạn bè và thông tin người thân khỏi chế độ công khai.
- Số điện thoại: nếu có dấu hiệu bị chiếm SIM như mất sóng bất thường, đến điểm giao dịch của nhà mạng với căn cước để kiểm tra.
- Điện thoại: gỡ mọi ứng dụng người kia bảo cài, kiểm tra quyền truy cập của các ứng dụng lạ.
- Ghi lại: mỗi việc đã làm, giờ làm, để nộp kèm khi trình báo hoặc khi làm việc với ngân hàng.
Anh Tú làm hết sáu bước trong một buổi tối, có em trai ngồi cạnh đọc từng bước. Việc mất nhiều thời gian nhất là nhớ lại các tài khoản cũ dùng chung mật khẩu với thư điện tử; anh đổi luôn cả những tài khoản đó.
Nếu bạn không quen thao tác, đừng nhờ người lạ trên mạng làm hộ hay cho ai điều khiển máy từ xa. Mang điện thoại tới quầy giao dịch ngân hàng, điểm giao dịch nhà mạng, hoặc nhờ một người thân am hiểu ngồi cạnh. Chậm một chút nhưng không mở thêm cửa cho kẻ xấu.
Ảnh căn cước và ảnh chân dung: theo dõi vay và mở tài khoản mạo danh
Căn cước không đổi được như mật khẩu. Vì vậy với giấy tờ tuỳ thân, cách làm là báo trước cho những nơi có thể bị mạo danh và theo dõi dấu hiệu. Hỏi ngân hàng của bạn có biện pháp nào để lưu ý hồ sơ khi có yêu cầu mở thêm tài khoản, thẻ hoặc khoản vay nhân danh bạn. Hỏi thêm cách kiểm tra thông tin tín dụng của chính mình qua kênh chính thức để biết có khoản vay lạ nào đứng tên bạn không.
Trong ba đến sáu tháng tới, chú ý: tin nhắn báo khoản vay được duyệt mà bạn không đăng ký, cuộc gọi đòi nợ cho khoản bạn không vay, thư từ ngân hàng lạ gửi về nhà, mã xác nhận gửi tới điện thoại khi bạn không làm gì. Mỗi dấu hiệu như vậy chụp lại, không bấm đường dẫn, gọi ngay ngân hàng hoặc đơn vị liên quan qua số chính thức.
Nếu phát hiện có khoản vay hoặc tài khoản mạo danh, trình báo công an và gửi đơn tới đơn vị cho vay, nói rõ bạn không xác lập giao dịch đó, kèm giấy tiếp nhận tin báo vụ lừa tình và bằng chứng bạn đã gửi giấy tờ cho kẻ lừa vào ngày nào. Chính bằng chứng ở bước kê lại phía trên giúp bạn chứng minh mốc thời gian.
Địa chỉ nhà và người thân: giữ an toàn ngoài đời
Nói với người cùng nhà ngay trong ngày. Họ cần biết có người lạ nắm địa chỉ, để không nhận bưu phẩm lạ, không mở cửa cho người tự xưng "giao quà" hay "nhân viên ngân hàng tới xác minh".
Báo bố mẹ, anh chị em có tên trong thông tin đã gửi. Kẻ lừa có thể nhắn cho họ xưng là bạn của bạn, hoặc dùng tài khoản giả mang ảnh bạn để vay tiền. Thống nhất: ai nhắn mượn tiền nhân danh bạn thì người nhà gọi điện trực tiếp kiểm tra.
Thay đổi nhỏ trong lịch sinh hoạt nếu đã kể chi tiết. Nếu từng kể giờ đi làm, đường đi, quán quen, trong vài tuần tới đổi nhẹ giờ giấc và đi cùng người quen khi có thể.
Bưu phẩm, cuộc gọi "xác minh" lạ. Kẻ lừa có địa chỉ có thể gửi bưu phẩm thu tiền khi nhận, hoặc gọi xưng là bên giao hàng để hỏi thêm thông tin. Không nhận hàng mình không đặt, không đọc thông tin cá nhân qua điện thoại cho người gọi tới, và dặn người nhà làm như vậy.
Có dấu hiệu bị theo dõi hoặc đe doạ tới nhà. Báo ngay công an nơi gần nhất và người thân, không tự xử lý. Ghi lại thời gian, hình dáng người lạ, biển số xe nếu thấy.
Quyền của bạn với thông tin và hình ảnh của mình
Bộ luật Dân sự 2015, Điều 38, quy định đời sống riêng tư, bí mật cá nhân được pháp luật bảo vệ, và việc thu thập, lưu giữ, sử dụng, công khai thông tin liên quan đến đời sống riêng tư, bí mật cá nhân phải được người đó đồng ý, trừ trường hợp luật có quy định khác. Điều 32 cùng bộ luật quy định cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình, việc sử dụng hình ảnh phải được người đó đồng ý, và người có hình ảnh có quyền yêu cầu Toà án buộc người vi phạm thu hồi, tiêu huỷ, chấm dứt việc sử dụng và bồi thường.
Bạn gửi ảnh và thông tin cho một người mình tin là người yêu, để làm việc họ nói. Điều đó không có nghĩa bạn đồng ý cho họ dùng vào việc khác. Nếu ảnh hoặc thông tin của bạn bị đăng lên mạng, bị dùng để lập tài khoản giả, bạn có quyền yêu cầu gỡ qua chức năng báo cáo của nền tảng và đưa vào hồ sơ trình báo.
Ở mức hình sự, Điều 288 Bộ luật Hình sự quy định tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông, trong đó có hành vi công khai hoá thông tin riêng hợp pháp của cá nhân trên mạng mà không được phép, khi kèm theo các điều kiện như thu lợi bất chính, gây thiệt hại hoặc gây dư luận xấu ở mức luật định. Có rơi vào điều này hay không là việc cơ quan có thẩm quyền đánh giá; phần của bạn là lưu bằng chứng và báo.
Thói quen mới để lần sau không phải khoá lại
Không phải để tự trách, mà để từ giờ việc bảo vệ mình nhẹ nhàng hơn.
- Không gửi ảnh giấy tờ tuỳ thân cho người chưa gặp ngoài đời, dù lý do nghe chính đáng tới đâu. Thủ tục thật sự cần giấy tờ thì đi qua cơ quan, đơn vị có địa chỉ rõ.
- Nếu buộc phải gửi ảnh giấy tờ cho một đơn vị thật, ghi chữ chéo lên ảnh: gửi cho ai, ngày nào, để làm gì.
- Mỗi tài khoản quan trọng một mật khẩu riêng, thư điện tử chính luôn bật xác thực hai lớp.
- Không đọc mã OTP cho bất kỳ ai, kể cả người yêu, người thân qua tin nhắn.
- Mỗi ba tháng xem lại danh sách thiết bị đăng nhập ở thư điện tử và mạng xã hội.
- Khi ai đó đòi giấy tờ để "làm hồ sơ bảo lãnh", "nhận quà", "mở tài khoản chung", trả lời một câu cố định: "Việc giấy tờ mình chỉ làm trực tiếp tại cơ quan, có người nhà đi cùng." Người thật sẽ hiểu, kẻ lừa thường sẽ thúc giục hoặc giận dỗi.
- Giữ một danh sách những ai đang có ảnh giấy tờ của bạn, để khi có sự cố, bạn biết ngay nguồn lộ có thể ở đâu.
Anh Tú dán năm dòng này ở mặt trong tủ quần áo. Anh nói không phải vì sợ yêu lại, mà vì từ giờ anh muốn người mình yêu biết mình theo cách khác, gặp nhau, đi ăn với bạn bè, chứ không qua mấy tấm ảnh giấy tờ.
Câu hỏi thường gặp
Đã gửi ảnh căn cước thì có cần làm lại căn cước không?
Làm lại thẻ không xoá được số định danh đã lộ, nên thường không giải quyết được gốc vấn đề. Quan trọng hơn là báo ngân hàng, theo dõi thông tin tín dụng và trình báo ngay khi phát hiện giao dịch mạo danh.
Làm sao biết có ai đã vay tiền bằng tên mình?
Hỏi ngân hàng của bạn cách tra cứu thông tin tín dụng của chính mình qua kênh chính thức, và để ý tin nhắn, cuộc gọi đòi nợ lạ. Mọi khoản lạ đều cần được chụp lại và báo ngay.
Kẻ lừa gửi lại ảnh căn cước của mình kèm lời doạ thì sao?
Đó là dấu hiệu đe doạ, có thể nhằm đòi thêm tiền. Không trả lời, không chuyển tiền, lưu lại và báo ngay cho công an. Đe doạ để lấy tài sản thuộc tội cưỡng đoạt tài sản theo Điều 170 Bộ luật Hình sự.
Có nên đổi số điện thoại không?
Không bắt buộc. Nếu bị gọi, nhắn quấy rối liên tục, đổi số có thể giúp bạn yên tâm hơn, nhưng nhớ cập nhật số mới cho ngân hàng và các tài khoản quan trọng trước khi bỏ số cũ.
Ảnh của mình bị dùng làm hồ sơ giả để lừa người khác thì làm gì?
Báo cáo tài khoản giả qua chức năng của nền tảng, nhờ bạn bè cùng báo cáo, và đưa ảnh chụp tài khoản giả vào hồ sơ trình báo. Nếu biết có người đang bị lừa bằng ảnh của bạn, nhắn cảnh báo họ một cách ngắn gọn.
Thông tin bố mẹ đã lộ thì cần làm gì cho bố mẹ?
Báo bố mẹ trong ngày, dặn không trả lời tin nhắn, cuộc gọi lạ nhắc tên bạn, không chuyển tiền khi chưa gọi trực tiếp cho bạn. Nếu bố mẹ có tài khoản ngân hàng, nhắc họ không đọc mã cho ai.