Người đi làm ở nước ngoài bị nhắm từ hai phía cùng lúc: nơi xứ người là những người quen mới hiểu cảnh cô đơn và rủ góp vốn, còn ở quê là người yêu đang chờ, được tin giao giữ tiền hay đứng tên tài sản. Cả hai đều dựa trên một điều: người lao động ở xa không tự mình nhìn thấy tiền đang đi về đâu.
Cách giữ mình là không để khoảng cách địa lý biến thành khoảng tối về tiền. Tiền gửi về phải đứng tên bạn hoặc cha mẹ bạn, mọi khoản góp vốn phải có người thứ ba kiểm chứng, và quyết định lớn chờ tới khi bạn có mặt. Bài này đi qua hai câu chuyện, bảng so sánh hai phía và danh sách việc làm theo thứ tự.
Hai câu chuyện, một kẽ hở
Chị Lan 30 tuổi, làm điều dưỡng chăm người già ở nước ngoài theo hợp đồng ba năm. Ngày làm mười tiếng, tối về phòng ký túc chung với hai người khác. Trong nhóm đồng hương ở thành phố đó, một anh hay giúp chị đổi ca, chỉ chỗ mua đồ Việt. Sau nửa năm thân thiết, anh rủ chị góp tiền mở một quán ăn nhỏ "để sau này hai đứa có cái nghề, khỏi đi làm thuê". Chị góp gần hết tiền dành dụm năm đầu. Quán không bao giờ mở.
Anh Tâm 33 tuổi, làm xây dựng ở nước ngoài. Ở quê anh có người yêu, hai bên đã hẹn cưới. Mỗi tháng anh gửi tiền về cho cô giữ, rồi đồng ý để cô đứng tên mảnh đất mua bằng tiền ấy "cho tiện thủ tục, anh ở xa không ký được". Năm thứ ba, cô nói lời chia tay, mảnh đất vẫn mang tên cô.
Hai câu chuyện là giả định, khác nhau về người và nơi chốn nhưng giống nhau ở một kẽ hở: người làm ra tiền ở xa, người cầm tiền ở gần, và giữa hai người chỉ có lời hứa. Không phải ai nhận tiền giữ hộ cũng có ý xấu; có khi chính tình cảm thay đổi theo thời gian xa cách. Nhưng giấy tờ thì không thay đổi theo tình cảm.
So sánh hai phía cần cảnh giác
Bảng dưới đặt hai kiểu rủi ro cạnh nhau để bạn thấy chỗ giống và khác. Phần lớn người đi làm ở xa chỉ cảnh giác một phía và để ngỏ phía còn lại.
| Người quen nơi xứ người | Người yêu ở quê | |
|---|---|---|
| Cách tiếp cận | Giúp đỡ chuyện ăn ở, giấy tờ, đổi ca | Đã quen từ trước hoặc được giới thiệu qua người nhà |
| Lời đề nghị về tiền | Góp vốn làm ăn, cho vay ngắn ngày, nhờ chuyển tiền hộ | Giữ tiền hộ, đứng tên đất, xây nhà trước khi cưới |
| Điều khiến bạn khó kiểm tra | Không rành luật và thủ tục nước sở tại | Ở xa, không tự đi xem đất, xem nhà |
| Dấu hiệu nên dừng | Không có giấy phép, không có địa điểm, chỉ có lời kể | Né để cha mẹ bạn cùng đứng tên hoặc cùng giữ giấy tờ |
| Lớp bảo vệ | Góp vốn chỉ khi có giấy tờ kinh doanh và bạn đi xem tận nơi | Tài sản đứng tên bạn, cha mẹ bạn giữ bản gốc |
Điểm chung của cột phải là lớp bảo vệ đều dựa vào người thứ ba hoặc giấy tờ thật. Bạn không cần nghi ngờ ai, chỉ cần thiết kế sao cho tiền của mình không phụ thuộc hoàn toàn vào lòng tốt của một người.
Vì sao người lao động ở nước ngoài lọt vào tầm ngắm
Thu nhập cao hơn ở quê, ai cũng biết. Người thân, hàng xóm và cả người lạ đều mặc định người đi làm ở nước ngoài có tiền. Đó là lý do lời nhờ vả đến từ nhiều phía, và cũng là lý do kẻ lừa chọn nhóm này.
Cô đơn có hạn định. Hợp đồng vài năm khiến nhiều người sống trong cảm giác tạm bợ, chờ ngày về. Một người hứa hẹn tương lai sau khi về nước đánh đúng vào điều họ mong.
Ngôn ngữ và luật lệ xa lạ. Không đọc được giấy tờ bằng tiếng nước sở tại, không biết mở quán cần giấy phép gì, người lao động phải dựa vào người đồng hương giỏi tiếng hơn. Sự phụ thuộc này dễ bị lợi dụng.
Ở quê không có ai giám sát tiền. Cha mẹ già có thể không rành giấy tờ đất đai, anh chị em bận việc. Khi người yêu nhận giữ tiền, gần như không ai kiểm tra số tiền đó đã dùng vào việc gì.
Gửi tiền về quê an toàn: sáu việc theo thứ tự
Những việc dưới đây không phụ thuộc vào việc bạn tin ai. Chúng làm cho tiền của bạn luôn có dấu vết và luôn đứng tên bạn hoặc người bạn chọn rõ ràng.
- Mở một tài khoản ở Việt Nam đứng tên chính bạn trước khi đi, hoặc đứng tên cha mẹ bạn, để nhận tiền gửi về.
- Không gửi tiền vào tài khoản người yêu để "giữ hộ". Muốn cho thì ghi rõ là cho; muốn gửi giữ thì gửi vào tài khoản của bạn.
- Mua đất, xây nhà thì giấy tờ đứng tên bạn. Ở xa không ký được thì làm giấy uỷ quyền cho cha mẹ bạn qua cơ quan có thẩm quyền, không chuyển tên sang người yêu.
- Mỗi quý, nhờ một người thân không liên quan tới người yêu đi xem tận nơi mảnh đất, căn nhà, chụp ảnh gửi bạn.
- Với góp vốn ở nước ngoài: chỉ góp khi có giấy tờ đăng ký kinh doanh, hợp đồng ghi phần góp của bạn, và bạn đã tới tận địa điểm.
- Lưu toàn bộ biên lai chuyển tiền, tin nhắn thoả thuận vào một thư mục, gửi bản sao cho một người thân giữ.
Việc thứ ba thường gặp phản ứng "anh không tin em à". Bạn có thể trả lời rằng đây là cách gia đình bạn làm với mọi tài sản, kể cả khi đã cưới. Người cùng bạn xây tương lai thật sẽ không cần tên mình trên giấy để thấy yên tâm.
Nghe qua điện thoại: dấu hiệu sớm khi chuyện tiền ở quê bắt đầu lệch
Ở xa, bạn chỉ có giọng nói và tin nhắn để đoán chuyện ở nhà. Một vài thay đổi nhỏ lặp lại thường báo trước chuyện lớn. Bảng dưới không nhằm buộc tội người yêu, chỉ giúp bạn biết lúc nào nên hỏi kỹ hơn.
| Điều bạn nghe hoặc thấy | Có thể đang xảy ra | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Ảnh mảnh đất, căn nhà gửi sang thưa dần, toàn ảnh cũ | Tiến độ không như lời kể | Nhờ người thân của bạn tới tận nơi chụp ảnh mới |
| Hỏi tiền đã dùng vào việc gì thì bị gạt đi, trách bạn tính toán | Không muốn để lại dấu vết chi tiêu | Đề nghị gửi bản kê đơn giản mỗi tháng |
| Luôn có khoản phát sinh gấp: phí giấy tờ, tiền cọc, tiền vật liệu tăng giá | Khoản gửi về không được dùng như kế hoạch | Trả tiền trực tiếp cho bên bán, bên thầu, không qua trung gian |
| Bạn bè, người thân của bạn bị nói xấu, bị khuyên đừng tin | Tách bạn khỏi người có thể kiểm chứng | Giữ nguyên kênh liên lạc với cha mẹ, không cắt |
Dòng thứ ba có một cách làm rất hiệu quả: khi mua vật liệu hay trả tiền cọc, bạn chuyển thẳng cho bên bán và xin biên nhận gửi về điện thoại của bạn. Không ai thiệt nếu mọi việc đàng hoàng, và tiền của bạn luôn có đích đến rõ ràng.
Trước ngày về nước: chuẩn bị gì nếu định cưới
Nhiều người đi làm xa mang theo một kế hoạch: về là cưới, dùng tiền dành dụm làm vốn. Kế hoạch đẹp này vẫn nên có vài bước kiểm lại trước khi thành hiện thực. Thứ nhất, kiểm xem tài sản đã mua trong thời gian bạn ở xa đứng tên ai, nằm ở đâu, có ai đang ở hay không. Thứ hai, ngồi lại với người yêu và cha mẹ hai bên để nói rõ phần nào là của bạn mang vào, phần nào hai người cùng góp.
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 tại Điều 43 xác định tài sản mỗi người có trước khi kết hôn là tài sản riêng. Nếu muốn thoả thuận cụ thể hơn, Điều 47 cho phép lập thoả thuận chế độ tài sản trước khi kết hôn, bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực. Với người mang về một khoản lớn sau nhiều năm làm việc vất vả, đây là cách giữ rõ ràng mà không cần nghi ngờ ai.
Nếu khi về bạn thấy câu chuyện khác xa những gì nghe qua điện thoại, hãy cho mình thời gian. Không cần cưới đúng ngày đã hẹn. Một đám cưới hoãn vài tháng để làm rõ chuyện tiền còn tốt hơn nhiều so với một cuộc hôn nhân bắt đầu bằng khoản mất mát chưa nói ra.
Luật nói gì khi tiền giữ hộ không trở về
Khi bạn giao tiền cho người khác giữ hộ, sau đó họ bỏ trốn, dùng thủ đoạn gian dối để chiếm, hoặc đến hạn trả mà có điều kiện nhưng cố tình không trả, Điều 175 Bộ luật Hình sự về tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản mô tả các hành vi này, áp dụng với tài sản trị giá từ 4.000.000 đồng trở lên hoặc dưới mức đó trong một số trường hợp luật nêu. Nếu ngay từ đầu người kia đã dựng chuyện để lấy tiền, đó là dấu hiệu của Điều 174 về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Về dân sự, Điều 166 Bộ luật Dân sự 2015 quy định chủ sở hữu có quyền đòi lại tài sản từ người chiếm hữu, người sử dụng, người được lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật. Điều 579 quy định người được lợi về tài sản mà không có căn cứ pháp luật làm người khác bị thiệt hại thì phải hoàn trả khoản lợi đó.
Khó khăn thực tế nằm ở việc chứng minh tiền là của bạn và chỉ giao giữ hộ, chứ không phải tặng cho. Một tài sản đứng tên người khác thì việc chứng minh càng khó. Đây là lý do mọi bước ở phần trên đều xoay quanh dấu vết giấy tờ. Từng vụ cụ thể cần được cơ quan có thẩm quyền hoặc người hành nghề luật xem xét.
Câu nói mẫu với người yêu và với gia đình
Ở xa, mọi cuộc trò chuyện đều qua điện thoại nên càng dễ bị cuốn theo cảm xúc. Chuẩn bị sẵn vài câu giúp bạn giữ nguyên tắc mà không phải tranh cãi.
- Với người yêu ở quê: "Tiền anh gửi về nhà anh để ba mẹ anh giữ, cưới rồi mình tính chung."
- Với người yêu ở quê: "Đất mua thì đứng tên anh, sau này cưới mình làm lại giấy tờ theo luật."
- Với người quen xứ người: "Em chỉ góp khi có giấy tờ và em đi xem chỗ đó."
- Với người quen xứ người: "Em không chuyển tiền hộ ai, em không rành luật ở đây."
- Với cha mẹ: "Mỗi tháng con gửi về, ba mẹ nhắn con số dư một lần cho con yên tâm nhé."
Câu cuối giúp cha mẹ trở thành người cùng giữ tiền chứ không chỉ là người nhận. Với nhiều gia đình, chính thói quen nhắn số dư hằng tháng là thứ phát hiện sớm nhất khi có ai đó đang lấy dần khoản tiết kiệm.
Câu hỏi thường gặp
Đi làm ở nước ngoài có nên gửi tiền cho người yêu ở quê giữ không?
Không nên gửi vào tài khoản người yêu để giữ hộ. Hãy gửi vào tài khoản đứng tên bạn hoặc cha mẹ bạn. Nếu muốn tặng người yêu một khoản, hãy coi rõ đó là quà và chỉ tặng số tiền bạn sẵn sàng mất.
Người yêu đứng tên đất mua bằng tiền của mình thì đòi lại thế nào?
Việc đòi lại phụ thuộc vào bằng chứng cho thấy tiền là của bạn và chỉ nhờ đứng tên, như tin nhắn, biên lai chuyển tiền, người làm chứng. Đây là vụ việc phức tạp, nên nhờ người hành nghề luật xem hồ sơ cụ thể.
Người đồng hương ở nước ngoài rủ góp vốn mở quán thì kiểm tra gì?
Hỏi giấy tờ đăng ký kinh doanh, hợp đồng thuê địa điểm, và tới tận nơi xem. Phần góp của bạn phải ghi trên giấy có chữ ký. Nếu chỉ có lời kể và hình ảnh, chưa nên góp đồng nào.
Bị lừa tiền khi đang ở nước ngoài thì báo ở đâu?
Báo cảnh sát nơi bạn đang sống và liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam tại nước đó để được hướng dẫn. Nếu tiền đã chuyển về tài khoản ở Việt Nam, người thân có thể tới công an nơi gần nhất ở quê để trình báo.
Có nên cho người quen nhờ chuyển tiền hộ qua tài khoản của mình không?
Không nên. Bạn không biết nguồn gốc khoản tiền, và ở nước ngoài quy định về chuyển tiền thường chặt chẽ. Tài khoản đứng tên bạn thì bạn là người phải giải trình khi có vấn đề.
Làm sao giữ tình cảm với người yêu ở quê mà vẫn rõ ràng chuyện tiền?
Nói thẳng nguyên tắc ngay từ đầu, áp dụng như một thói quen của gia đình chứ không phải sự nghi ngờ. Chia sẻ kế hoạch tiền với người yêu nhưng giữ giấy tờ đứng tên mình cho tới khi cưới.