Du học sinh, nhất là trong năm đầu, hay bị nhắm vì ba điều đi cùng nhau: cô đơn ở nơi chưa quen ai, một khoản học phí và sinh hoạt phí lớn nằm sẵn trong tài khoản, và nỗi lo thường trực về giấy tờ cư trú. Kẻ lừa có thể là người cùng cộng đồng sinh viên Việt, người quen qua mạng, hoặc người tự nhận "rành thủ tục".
Cách giữ mình là có một kế hoạch tiền rõ ràng cùng cha mẹ từ trước khi đi, giữ liên lạc đều đặn với gia đình, và biết rằng những lời doạ về thị thực từ người yêu hay người quen không phải là thông báo của cơ quan nào. Bài này viết cho cả du học sinh lẫn cha mẹ đang có con ở xa.
Câu chuyện của Vy ở học kỳ đầu
Vy 20 tuổi, sang nước ngoài học đại học. Tháng đầu, Vy chưa có bạn, lớp học đông và ai cũng vội. Trong một nhóm sinh viên Việt, một anh lớn hơn vài tuổi, xưng đã ở đây lâu năm, chủ động giúp Vy tìm nhà, chỉ cách đi lại. Hai người thân dần, rồi thành người yêu. Anh rất chiều Vy, cũng rất hay hỏi chuyện tiền nhà Vy gửi sang.
Học kỳ hai, anh rủ Vy góp tiền vào một "dự án" của bạn anh, lãi đủ để Vy tự trả học phí năm sau, đỡ cho bố mẹ. Vy chuyển một phần sinh hoạt phí. Khi Vy hỏi lại, anh nói phải góp thêm mới rút được. Lúc Vy muốn chia tay, anh nói biết người có thể làm hồ sơ của Vy gặp rắc rối, rằng Vy sẽ bị trả về nước nếu không nghe lời.
Đây là tình huống giả định. Trong đó có hai lớp: lớp lừa tiền bằng lời hứa sinh lời, và lớp doạ dẫm khi nạn nhân muốn rời đi. Nhiều du học sinh nhận ra lớp thứ nhất nhưng bị lớp thứ hai giữ chân vì sợ, trong khi lời doạ ấy thường không có cơ sở.
Vì sao du học sinh dễ bị nhắm
Cô đơn và áp lực cùng lúc. Năm đầu vừa phải theo kịp bài vở bằng ngôn ngữ khác, vừa phải tự lo ăn ở. Người nào gánh giúp phần cuộc sống thường ngày sẽ nhanh chóng trở thành chỗ dựa duy nhất.
Có một khoản tiền lớn, nhưng không phải tiền của mình. Học phí và sinh hoạt phí cả kỳ thường được cha mẹ chuyển một lần. Sinh viên giữ tiền nhưng ít kinh nghiệm quản lý số tiền lớn, và thấy áy náy với cha mẹ nên dễ nghe lời rủ "kiếm thêm cho đỡ bố mẹ".
Nỗi sợ về giấy tờ. Thị thực, giấy phép cư trú là thứ du học sinh lo nhất. Bất kỳ ai tỏ ra rành chuyện này đều có quyền lực ngầm, và lời doạ liên quan tới nó dễ khiến người trẻ tê liệt.
Ngại kể với cha mẹ. Sợ cha mẹ lo, sợ bị bắt về, sợ bị trách đã yêu đương thay vì học. Kẻ xấu biết điều này và hay nói: "Em mà kể là bố mẹ em bắt em về đấy."
Dấu hiệu sớm trong những tuần đầu quen nhau
Chăm sóc nhiều nhưng tách bạn khỏi bạn bè. Người kia giúp mọi thứ, đưa đón mọi nơi, nhưng lại khuyên bạn đừng chơi với nhóm bạn cùng lớp vì "tụi nó không tốt". Dần dần bạn chỉ còn một người để nói chuyện.
Hỏi kỹ về tiền nhà gửi sang. Bao nhiêu một tháng, gửi vào ngày nào, học phí đã nộp chưa. Người yêu bình thường có thể hỏi han, nhưng hỏi tới con số cụ thể và lịch chuyển tiền là chuyện khác.
Tiền của họ luôn "đang kẹt". Họ có vẻ khá giả nhưng luôn có lý do tạm thời chưa rút được tiền, nhờ bạn trả trước tiền nhà, tiền ăn, hứa trả sau. Khoản nhỏ dần thành thói quen.
Câu chuyện về bản thân không khớp. Hôm trước nói học năm cuối, hôm sau nói đã đi làm, tên trường, tên công ty lúc có lúc không. Ở môi trường du học, những chi tiết này thường dễ kiểm qua bạn bè chung.
Nói về rủi ro giấy tờ của bạn quá thường xuyên. Họ hay nhắc chuyện ai đó bị trả về nước, ai đó mất thị thực. Lặp đi lặp lại những câu chuyện này là cách gieo nỗi sợ, để sau này một lời doạ nhẹ cũng đủ khiến bạn nghe lời.
Lời doạ hay gặp và sự thật bạn nên biết
Phần này dành cho lúc bạn muốn rời đi mà bị giữ lại bằng nỗi sợ. Lời doạ thường nghe rất chắc chắn, nhưng hãy tách nó ra khỏi cảm xúc.
| Người kia nói | Điều bạn nên biết | Việc nên làm |
|---|---|---|
| "Anh quen người ở cơ quan xuất nhập cảnh, em sẽ bị huỷ thị thực" | Quyết định về cư trú do cơ quan nhà nước làm theo quy trình, không theo lời một cá nhân | Hỏi phòng hỗ trợ sinh viên quốc tế của trường |
| "Em đã nhận tiền, giờ em phải góp thêm mới rút được" | Đòi góp thêm để rút tiền là dấu hiệu quen thuộc của lừa đầu tư | Ngừng chuyển, lưu lại tin nhắn |
| "Em mà chia tay anh sẽ gửi ảnh cho bố mẹ em" | Đây là đe doạ, có thể là hành vi phạm pháp | Không đáp ứng, báo cảnh sát nơi bạn sống |
| "Đừng kể với ai, em sẽ bị trường đuổi học" | Trường có bộ phận hỗ trợ sinh viên gặp khó khăn, không đuổi học vì bạn là nạn nhân | Đến phòng hỗ trợ sinh viên, kể với một người lớn tin cậy |
Bạn không cần tự mình phán đoán lời doạ thật hay giả. Chỉ cần đưa nó ra ánh sáng: kể với trường, với cha mẹ, với cảnh sát nơi bạn sống. Lời doạ mạnh nhất khi bạn giữ nó một mình.
Kế hoạch tiền cùng cha mẹ trước và trong khi du học
Phần này dành cho cả hai phía. Cha mẹ không cần kiểm soát từng đồng, nhưng một vài thoả thuận đơn giản sẽ giúp phát hiện sớm khi có chuyện.
- Không chuyển học phí cả năm vào tài khoản sinh hoạt của con. Học phí nộp thẳng cho trường theo kênh trường hướng dẫn.
- Sinh hoạt phí chuyển theo tháng hoặc theo quý, đủ dùng, không để số dư quá lớn nằm sẵn.
- Thoả thuận một câu: "Mọi khoản đầu tư, cho vay, góp vốn, dù nhỏ, con kể bố mẹ trước." Nói rõ là không phải để cấm, mà để có thêm người nhìn.
- Hẹn một cuộc gọi cố định mỗi tuần, có hình, không chỉ nhắn tin. Cuộc gọi đều đặn giúp cha mẹ nhận ra khi con thay đổi tâm trạng.
- Cha mẹ ghi lại tên trường, phòng hỗ trợ sinh viên quốc tế và cơ quan đại diện Việt Nam ở nước đó để liên hệ khi cần.
Nếu con kể chuyện đã mất tiền, câu đầu tiên của cha mẹ nên là "con an toàn không" chứ không phải "sao con dại thế". Đứa con nghe câu thứ hai sẽ giấu những chuyện lớn hơn về sau.
Về phía du học sinh, có một việc nhỏ giúp ích nhiều: mỗi tháng tự ghi lại số dư đầu tháng và cuối tháng, cùng vài dòng tiền đi đâu. Không cần sổ sách cầu kỳ. Khi một người mới bước vào đời bạn, bạn sẽ thấy ngay số tiền cuối tháng thay đổi thế nào, trước cả khi bạn kịp tự hỏi mình có đang chi cho ai quá nhiều hay không. Con số trung thực hơn cảm xúc, nhất là ở nơi xa nhà.
Luật Việt Nam nói gì về đe doạ để lấy tiền và giao dịch bị lừa
Khi bạn đang ở nước ngoài, việc trình báo và xử lý trước hết theo pháp luật nơi bạn sống, nên cảnh sát địa phương và cơ quan đại diện Việt Nam là hai nơi đầu tiên cần tìm tới. Phần dưới chỉ để bạn biết pháp luật Việt Nam nhìn nhận những hành vi này thế nào.
Điều 170 Bộ luật Hình sự quy định tội cưỡng đoạt tài sản: người nào đe doạ sẽ dùng vũ lực hoặc có thủ đoạn khác uy hiếp tinh thần người khác nhằm chiếm đoạt tài sản. Lời doạ tung ảnh, doạ làm hỏng giấy tờ để buộc bạn đưa tiền là kiểu "thủ đoạn khác uy hiếp tinh thần" mà điều luật nhắc tới. Điều 174 quy định tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản khi dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt.
Về dân sự, Điều 127 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép bên tham gia giao dịch do bị lừa dối hoặc bị đe doạ, cưỡng ép yêu cầu Toà án tuyên bố giao dịch đó vô hiệu. Điều 132 đặt thời hiệu cho yêu cầu này là 02 năm, tính từ ngày người bị lừa dối biết hoặc phải biết giao dịch được xác lập do bị lừa dối. Biết những điều này giúp bạn bớt sợ, nhưng không thay được việc báo cáo sớm ở nơi bạn đang sống.
Tin nhắn mẫu và câu nói với cha mẹ
Khi muốn dừng mà đang sợ, câu ngắn và rõ là tốt nhất. Không cần giải thích, không cần tranh luận với người đang doạ mình.
- "Em không góp thêm tiền. Em đã lưu lại toàn bộ tin nhắn."
- "Chuyện giấy tờ của em, em sẽ hỏi trường."
- "Em đã kể với bố mẹ và nhà trường rồi."
- Với cha mẹ: "Con có chuyện cần kể, con không sao, nhưng con cần bố mẹ bình tĩnh nghe con hết đã."
- Với cha mẹ: "Con lỡ chuyển tiền cho người ta, con biết sai, giờ con muốn làm cho đúng."
Câu thứ ba rất có sức nặng. Kẻ doạ dẫm sống nhờ sự im lặng của nạn nhân; khi biết bạn đã nói ra, chúng thường mất hứng thú. Nếu chúng vẫn tiếp tục, bạn đã có sẵn người bên cạnh để cùng đi báo cảnh sát.
Nếu bạn thấy một người bạn trong nhóm sinh viên Việt đang ở trong tình huống tương tự, đừng bắt đầu bằng "người đó lừa bạn đấy". Hãy rủ bạn đi ăn, hỏi bạn có ổn không, và nói rằng nếu cần bạn sẵn sàng đi cùng tới phòng hỗ trợ sinh viên. Một người bạn đi cùng thường là thứ làm nạn nhân dám bước bước đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Người yêu doạ làm mình bị huỷ thị thực thì có thật không?
Quyết định về thị thực và cư trú do cơ quan nhà nước làm theo quy trình, không phụ thuộc vào lời một cá nhân. Hãy hỏi phòng hỗ trợ sinh viên quốc tế của trường và báo cảnh sát nếu bị doạ để lấy tiền.
Du học sinh bị lừa tiền thì báo ở đâu trước?
Báo cảnh sát nơi bạn đang sống và phòng hỗ trợ sinh viên của trường. Liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam ở nước đó để được hướng dẫn thêm. Báo ngân hàng của bạn qua kênh chính thức nếu tiền đi bằng chuyển khoản.
Có nên kể cho bố mẹ khi bị lừa tình lúc du học không?
Nên kể, càng sớm càng tốt. Bố mẹ có thể giúp chặn thêm thiệt hại và hỗ trợ tinh thần. Hãy mở đầu bằng việc bạn đang an toàn để bố mẹ bình tĩnh nghe tiếp.
Cha mẹ làm gì để con du học không bị lừa mà không kiểm soát quá mức?
Thống nhất kế hoạch tiền rõ ràng, nộp học phí thẳng cho trường, chuyển sinh hoạt phí theo kỳ và hẹn gọi điện có hình mỗi tuần. Hứa không trách nếu con kể chuyện khó, để con dám kể.
Người yêu rủ đầu tư để tự trả học phí có nên tin không?
Lời hứa lãi đủ trả học phí là dấu hiệu cần dừng lại. Nhất là khi muốn rút tiền thì bị bảo phải góp thêm. Không chuyển tiền sinh hoạt hay học phí vào bất kỳ dự án nào người yêu giới thiệu.
Bị doạ tung ảnh riêng tư khi muốn chia tay thì làm gì?
Không gửi tiền, không gửi thêm ảnh, lưu lại toàn bộ tin nhắn đe doạ và báo ngay cảnh sát nơi bạn sống. Kể với một người lớn tin cậy để không phải đối mặt một mình. Nếu thấy hoảng loạn hay có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tới cơ sở y tế gần nhất ngay.