Trong ba tháng đầu quen nhau, cách giữ tiền chắc nhất là tách hẳn tình cảm khỏi tài sản: không cho vay, không đứng tên hộ, không đưa mã xác thực hay giấy tờ tuỳ thân, chi tiêu có mức trần, và mọi khoản lớn phải chờ qua một đêm cùng ý kiến của một người thân. Bảy nguyên tắc này không đo lòng người kia; chúng chỉ cho tình cảm thêm thời gian để lộ ra sự thật.
Người thật lòng không mất gì khi bạn chậm lại chuyện tiền. Người đang diễn một kịch bản thì mất rất nhiều, vì cả kế hoạch của họ dựa vào tốc độ. Phần dưới đi qua tình huống của cô Hoà, 58 tuổi, goá chồng, quen một người đàn ông qua nhóm kết bạn trung niên, rồi chuyển từng nguyên tắc thành câu nói và việc làm cụ thể.
Vì sao tiền là chỗ hở lớn nhất khi tình cảm đi nhanh
Cô Hoà sống một mình từ khi chồng mất được bốn năm. Con trai làm việc ở tỉnh khác, mỗi tuần gọi về một lần. Trong nhóm kết bạn, cô quen ông Thành, tự giới thiệu là kỹ sư về hưu, nói chuyện nhẹ nhàng, nhớ cả ngày giỗ chồng cô. Sau ba tuần, hai người gọi điện mỗi tối. Sau năm tuần, ông bắt đầu kể về một khoản tiền bị kẹt ở đâu đó và "chỉ cần xoay vài hôm".
Chỗ hở không nằm ở chỗ cô Hoà cả tin. Chỗ hở nằm ở nhịp: tình cảm của người đang cô đơn được lấp đầy nhanh hơn rất nhiều so với tốc độ thông tin kiểm chứng được. Sau năm tuần, cô biết giọng nói, thói quen ăn sáng, tên con chó của ông, nhưng chưa biết ông sống ở đâu, ai là bạn bè ông, ông nói thật được bao nhiêu phần.
Tiền là thứ duy nhất trong mối quan hệ có thể mất trong một phút mà không lấy lại được. Lời hứa sai có thể sửa, buổi hẹn hỏng có thể hẹn lại, nhưng một lần chuyển khoản là xong. Vì vậy nguyên tắc tiền phải được đặt trước, lúc lòng còn bình tĩnh, không phải đặt sau khi người kia đã kể xong câu chuyện cảm động. Người đặt nguyên tắc sớm không phải người đa nghi; đó là người biết rằng ai cũng có lúc mềm lòng.
Bảy nguyên tắc cho ba tháng đầu
Một: không cho vay, dù số nhỏ. Khoản nhỏ là bài thử. Người kia xem bạn có chuyển không, chuyển nhanh không, có hỏi lại không. Trả đúng hạn một khoản nhỏ thường là bước dọn đường cho khoản lớn hơn.
Hai: không đứng tên bất cứ thứ gì. Không vay hộ, không mua trả góp hộ, không đứng tên xe, đất, thuê bao, tài khoản, không ký làm chứng hay bảo lãnh. Tên bạn trên giấy là nghĩa vụ của bạn, không phải của người nhờ.
Ba: không đưa mã xác thực, mật khẩu, ảnh giấy tờ tuỳ thân. Người yêu không cần mã một lần của ngân hàng bạn, không cần ảnh hai mặt căn cước để "làm thủ tục giúp". Ai xin những thứ này là đang xin quyền đứng tên bạn.
Bốn: khoản nào vượt mức trần phải ngủ qua một đêm. Không chuyển trong lúc đang gọi điện, đang khóc, đang bị giục. Sáng hôm sau, nếu vẫn thấy hợp lý thì mới bàn tiếp.
Năm: kể với một người thân trước khi đưa bất kỳ khoản nào. Không cần xin phép, chỉ cần kể. Câu chuyện có lý thì kể ra vẫn có lý; câu chuyện có vấn đề thường lộ ra ngay khi phải kể lại cho người ngoài.
Sáu: gặp ngoài đời và gặp người quen của họ trước khi bàn tiền. Chưa gặp mặt, chưa biết một người bạn hay người nhà nào của họ thì chưa có cơ sở để nói chuyện tiền.
Bảy: giữ một khoản tiền riêng không ai biết. Khoản dự phòng của bạn không phải bí mật xấu xa; đó là chỗ dựa nếu chuyện tình không như mong đợi.
Người kia nói gì, dấu hiệu là gì, bạn đáp ra sao
Bảng dưới giúp cô Hoà, và bạn, phân biệt câu chuyện tiền bình thường giữa hai người đang tìm hiểu với câu chuyện đang dò túi tiền. Một dòng đơn lẻ chưa nói lên điều gì; nhiều dòng cùng xuất hiện trong vài tuần mới là điều đáng dừng lại.
| Người kia nói hoặc làm | Điều đáng để ý | Bạn làm gì |
|---|---|---|
| Hỏi lương hưu, tiền tiết kiệm, nhà đứng tên ai ngay tuần đầu | Quan tâm tài sản sớm hơn quan tâm con người | Đáp chung chung, đổi chủ đề, ghi nhận lần hỏi |
| Kể khoản tiền "bị kẹt", "đang chờ giải ngân" | Câu chuyện mở đường cho việc nhờ ứng trước | Nói rõ nguyên tắc không cho vay trong thời gian tìm hiểu |
| Tặng quà đắt rồi vài hôm sau than thiếu tiền | Tạo cảm giác mắc nợ ân tình | Cảm ơn, không coi quà là lý do phải giúp tiền |
| Giục quyết trong hôm nay, dặn đừng kể với ai | Tốc độ và bí mật là hai thứ kịch bản lừa cần nhất | Từ chối quyết ngay, kể với người thân |
| Tránh gặp mặt, tránh gọi có hình, luôn có lý do | Chưa xác định được người thật | Không bàn tiền cho tới khi gặp được |
| Giận dỗi, nói bạn không tin họ khi bạn từ chối | Dùng cảm giác tội lỗi thay cho lý lẽ | Giữ nguyên câu trả lời, nhắc lại nguyên tắc một lần |
Nếu bạn đánh dấu được từ ba dòng trở lên trong cùng một tháng, đó là lúc cần nói với người thân và dừng mọi chuyện tiền bạc, dù người kia ngọt ngào đến đâu.
Tin nhắn mẫu để từ chối mà không làm tổn thương
Từ chối khó nhất là câu đầu tiên. Có sẵn vài câu soạn trước giúp bạn không phải nghĩ trong lúc đang xúc động. Bạn có thể sửa cho đúng giọng mình:
- "Em quý anh thật, nhưng em có nguyên tắc không cho ai vay tiền trong lúc mới tìm hiểu. Chuyện này không phải vì anh, ai em cũng vậy."
- "Chuyện tiền em không quyết trong lúc đang nói chuyện. Để em ngủ một đêm, mai em trả lời."
- "Em không đứng tên giúp ai cả, kể cả người nhà. Anh tìm cách khác nhé, em vẫn ở đây nghe anh kể."
- "Mã ngân hàng với ảnh căn cước em không gửi cho ai. Nếu thủ tục cần thì em tự ra quầy làm."
- "Em muốn gặp anh và một vài người bạn của anh trước. Mình biết nhau rõ hơn đã rồi mới tính chuyện khác."
Để ý phản ứng sau câu từ chối. Người tôn trọng bạn có thể buồn nhưng sẽ chấp nhận. Người trách móc, đe doạ cắt liên lạc, hoặc đổi sang câu chuyện khẩn cấp hơn đang cho bạn thấy họ cần gì ở bạn. Phản ứng ấy là thông tin quý hơn mọi lời ngọt trước đó.
Đặt mức trần chi tiêu: một ví dụ tính cụ thể
Nguyên tắc không cho vay rõ ràng, nhưng chi tiêu hằng ngày khi hẹn hò thì khó vạch ranh giới hơn. Cách đơn giản là đặt một con số trước. Cô Hoà nhận lương hưu khoảng 7 triệu đồng mỗi tháng, có khoản tiết kiệm 300 triệu đồng dành cho tuổi già và lúc đau ốm.
Cô đặt ba mức. Mức thứ nhất là chi cho các buổi gặp, quà nhỏ, cà phê: không quá 500 nghìn đồng mỗi tháng, tức khoảng 7% lương hưu. Mức thứ hai là khoản "mất cũng không đau" sau ba tháng nếu thật sự muốn giúp một việc chính đáng: không quá một tháng lương hưu, tức 7 triệu, và chỉ khi đã gặp người kia ngoài đời, đã biết người nhà họ. Mức thứ ba là khoản tiết kiệm 300 triệu: không động tới vì bất kỳ người yêu nào, trong bất kỳ thời gian nào, nếu chưa bàn với con trai.
Con số cụ thể giúp cô không phải cân nhắc lại mỗi khi nghe một câu chuyện mới. Khi ông Thành nói cần 40 triệu để "rút khoản kẹt ra", cô không cần phân tích câu chuyện đúng hay sai. Con số đó vượt mức thứ hai gần sáu lần, nên câu trả lời đã có sẵn từ trước.
Bạn có thể làm tương tự với thu nhập của mình: mức chi gặp gỡ khoảng 5 đến 10% thu nhập tháng, mức giúp đỡ tối đa bằng một tháng chi tiêu, và một khoản không bao giờ đem ra trong mối quan hệ mới. Viết ba con số ra giấy, dán ở chỗ bạn hay ngồi gọi điện.
Chọn một người thân làm người giữ phanh
Người giữ phanh là người bạn tin, không phán xét, sẵn lòng nghe bạn kể mà không chế giễu. Đó có thể là con, em gái, bạn thân hay hàng xóm lâu năm. Cô Hoà chọn em gái vì em ở gần và hiểu tính cô. Cách thiết lập:
- Nói rõ vai trò bằng một câu: "Chị đang quen một người. Chị nhờ em một việc: trước khi chị đưa tiền cho ai, chị sẽ kể em nghe trước."
- Thoả thuận một con số: mọi khoản từ mức trần thứ hai trở lên, bạn gọi người giữ phanh trước khi làm.
- Hẹn người giữ phanh không mắng, không nói "đã bảo mà", chỉ hỏi ba câu: người đó đã gặp chưa, tiền dùng vào việc gì, sao lại cần gấp.
- Nếu bạn thấy ngại kể, coi chính cảm giác ngại đó là dấu hiệu cần kể.
- Mỗi tháng, ngồi với người giữ phanh mười phút xem lại ba mức trần còn hợp không.
Người giữ phanh không quyết thay bạn. Họ chỉ bắt câu chuyện phải được kể thành lời. Với cô Hoà, chỉ riêng việc kể lại cho em gái chuyện "khoản tiền bị kẹt" đã khiến cô nhận ra mình không hề biết khoản ấy ở đâu, của ai.
Khi bạn đã lỡ vượt một nguyên tắc
Nhiều người đọc tới đây và nhận ra mình đã chuyển một khoản, đã gửi ảnh căn cước, hay đã ký một tờ giấy. Không cần tự trách; người lừa giỏi nhất là người làm việc ấy hằng ngày. Việc cần làm theo thứ tự:
- Dừng mọi khoản chuyển tiếp theo, kể cả khi được hứa "chuyển thêm lần này là lấy lại được hết".
- Lưu lại tin nhắn, lịch sử cuộc gọi, biên lai chuyển khoản, ảnh đại diện và tên tài khoản của người kia.
- Nếu đã gửi mã xác thực hay mật khẩu, đổi ngay và báo ngân hàng của bạn qua kênh chính thức ghi trên thẻ hoặc tại quầy.
- Nếu đã gửi ảnh giấy tờ tuỳ thân, kiểm tra xem có khoản vay hay thuê bao lạ đứng tên mình không.
- Kể với người giữ phanh hoặc một người thân trong ngày.
- Nếu có dấu hiệu bị gian dối để lấy tiền, đến công an nơi gần nhất trình báo, mang theo bằng chứng.
Điều 174 Bộ luật Hình sự xử lý người dùng thủ đoạn gian dối chiếm đoạt tài sản; ngưỡng ở khoản 1 bắt đầu từ 2.000.000 đồng, dưới mức đó chỉ trong một số trường hợp luật liệt kê. Việc có cấu thành tội hay không do cơ quan có thẩm quyền xác định; phần của bạn là giữ bằng chứng đầy đủ và trình báo sớm.
Câu hỏi thường gặp
Ba tháng có phải là con số cố định không?
Không. Ba tháng là mốc tối thiểu để có đủ thời gian gặp mặt, gặp người quen của nhau và thấy câu chuyện của người kia có đứng vững qua thời gian. Với người mới quen qua mạng và chưa gặp ngoài đời, mốc ấy nên dài hơn.
Nếu người kia thật sự gặp khó khăn thì từ chối có tàn nhẫn không?
Từ chối cho vay không có nghĩa là bỏ mặc. Bạn có thể lắng nghe, gợi ý họ hỏi người nhà, bạn lâu năm hoặc tổ chức có chức năng hỗ trợ. Người thật sự khó khăn hiếm khi chỉ có một người mới quen vài tuần để nhờ.
Đi chơi ai trả tiền thì có vi phạm nguyên tắc không?
Không. Chi cho buổi gặp nằm trong mức trần thứ nhất. Điều đáng để ý là khi bạn luôn là người trả, hoặc khi người kia bắt đầu nhờ trả những khoản không liên quan tới buổi gặp như tiền nhà, tiền điện thoại.
Có nên nói thẳng với người kia về bảy nguyên tắc này không?
Nên nói ngắn gọn ở nguyên tắc không cho vay và không đứng tên, vì nói sớm giúp tránh những lần từ chối khó xử về sau. Các nguyên tắc còn lại là việc của bạn, không cần giải thích từng điều.
Con cái phản đối chuyện bố mẹ yêu lại thì người giữ phanh là ai?
Chọn người không phản đối chuyện bạn yêu, chỉ quan tâm bạn có an toàn không. Đó có thể là anh chị em, bạn thân hay hàng xóm. Người giữ phanh tốt là người không biến mỗi lần bạn kể thành một cuộc tranh cãi.
Người kia giận khi bị từ chối thì có nên chiều cho êm không?
Không nên. Nhượng bộ vì sợ người kia giận dạy họ rằng giận dỗi là cách lấy được tiền. Bạn có thể nhẹ nhàng nhắc lại nguyên tắc một lần, rồi để thời gian cho họ bình tĩnh. Phản ứng của họ sau đó cho bạn biết nhiều điều.