Người khuyết tật có quyền yêu, kết hôn và tự quyết về tiền của mình như bất kỳ ai; họ hay bị nhắm không phải vì kém hiểu biết, mà vì kẻ xấu nhìn thấy cơ hội trong những việc cần người hỗ trợ hằng ngày. Người giúp đi lại, giúp làm giấy tờ, giúp ra ngân hàng có thể dần nắm luôn tiền và quyết định, nếu không có ranh giới rõ.
Cách giữ mình là tách hai thứ: nhận sự giúp đỡ trong sinh hoạt, nhưng giữ nguyên quyền tự quyết về tiền và giấy tờ. Bài này viết cho chính người khuyết tật và cho gia đình họ, theo câu chuyện của anh Hiếu, kèm bảng nhận diện, cách sắp xếp hỗ trợ an toàn và những quy định pháp luật đã bảo vệ quyền này.
Câu chuyện của anh Hiếu
Anh Hiếu 34 tuổi, đi xe lăn sau một tai nạn lao động, làm thiết kế tại nhà. Anh nhận một khoản bồi thường và có thu nhập ổn định từ công việc. Anh quen một cô gái qua nhóm sở thích chụp ảnh. Cô rất kiên nhẫn, sẵn lòng đẩy xe lăn cho anh ra công viên, chịu khó tìm quán ăn có lối vào bằng phẳng. Lần đầu sau tai nạn, anh thấy mình được nhìn như một người đàn ông chứ không phải một ca cần giúp.
Vài tháng sau, cô nhận làm giúp anh mọi việc ở ngân hàng "cho anh đỡ vất vả", giữ luôn thẻ và mật khẩu. Cô bắt đầu trả lời điện thoại thay anh, nói với bạn bè anh rằng anh đang mệt, không tiện gặp. Khi anh muốn tự kiểm tra tài khoản, cô buồn và nói anh không tin cô sau tất cả những gì cô đã làm.
Câu chuyện là giả định. Điều đáng chú ý là không có bước nào trông như lừa đảo. Chỉ có từng việc nhỏ được làm thay, cho tới khi anh Hiếu không còn tự mình làm được việc gì về tiền, và không còn ai ngoài cô để hỏi. Anh không ngốc, cũng không yếu đuối; anh chỉ nhận giúp đỡ theo cách mà ai ở hoàn cảnh anh cũng sẽ nhận.
Hỗ trợ hay kiểm soát: bảng phân biệt
Người khuyết tật nhiều khi thật sự cần người giúp. Vì vậy câu hỏi không phải là có nhận giúp hay không, mà là sự giúp đỡ đó có để lại quyền quyết định cho bạn hay không.
| Việc | Hỗ trợ lành mạnh | Dấu hiệu kiểm soát |
|---|---|---|
| Ra ngân hàng | Đưa bạn đi, bạn tự giao dịch | Cầm thẻ, giữ mật khẩu, bạn không còn tự xem được số dư |
| Liên lạc | Giúp bạn gọi điện khi bạn nhờ | Trả lời điện thoại thay, quyết định ai được gặp bạn |
| Giấy tờ | Đọc giúp, giải thích, bạn ký khi hiểu | Đưa giấy bảo ký nhanh, không cho đọc kỹ |
| Chi tiêu | Cùng bàn, bạn có tiếng nói cuối | Bạn phải xin tiền của chính mình |
| Khi bạn muốn tự làm | Vui vì bạn tự làm được | Buồn, trách bạn không tin, làm bạn thấy có lỗi |
Cột giữa và cột phải có thể trông giống nhau từ bên ngoài. Cách phân biệt nhanh nhất là thử tự làm một việc, như tự xem số dư tài khoản. Phản ứng của người kia lúc đó cho bạn biết họ đang đứng ở cột nào.
Vì sao người khuyết tật dễ bị nhắm
Sự phụ thuộc trong sinh hoạt. Khi cần người giúp đi lại hay làm thủ tục, người giúp tự nhiên có mặt ở những chỗ có tiền và giấy tờ. Kẻ có ý xấu không cần lừa, chỉ cần ở đúng chỗ đủ lâu.
Khoản bồi thường, trợ cấp có thể đoán được. Người khuyết tật do tai nạn thường có khoản bồi thường; nhiều người nhận trợ cấp định kỳ. Thông tin này dễ đoán và trở thành mục tiêu.
Từng bị xã hội gạt ra ngoài. Nhiều người khuyết tật đã quen bị từ chối trong chuyện tình cảm. Khi có người tỏ ra yêu thương, cảm giác biết ơn khiến họ khó đặt ranh giới, sợ đánh mất người hiếm hoi chịu ở bên.
Gia đình hoặc quá bảo bọc, hoặc ở xa. Gia đình quá bảo bọc khiến người khuyết tật muốn chứng minh mình tự quyết được, nên giấu chuyện. Gia đình ở xa thì không ai nhận ra thay đổi. Cả hai đều mở khoảng trống cho người xấu.
Sắp xếp sự hỗ trợ sao cho an toàn
Những việc dưới đây giúp bạn nhận giúp đỡ mà vẫn giữ quyền. Chúng áp dụng với mọi người hỗ trợ, kể cả người thân, không riêng người yêu.
- Mật khẩu ngân hàng và mã xác nhận chỉ mình bạn biết. Nếu cần người thao tác giúp, bạn tự nhập mã hoặc đổi mật khẩu ngay sau đó.
- Bật thông báo biến động số dư về điện thoại của chính bạn, đặt chế độ đọc to nếu bạn khó nhìn màn hình.
- Có ít nhất hai người bạn tin cậy, không cùng một nhóm, biết tình hình tiền bạc của bạn ở mức chung.
- Không ký giấy tờ khi chưa có người bạn chọn đọc lại cùng, nhất là giấy vay, giấy bảo lãnh, giấy uỷ quyền.
- Hẹn gặp hoặc gọi bạn bè định kỳ, tự mình liên lạc, không để ai khác sắp xếp hộ.
Nếu bạn khiếm thị hoặc gặp khó khi đọc, việc thứ tư càng quan trọng. Hãy chọn một người đọc giấy tờ không có lợi ích gì trong giấy tờ đó.
Hẹn hò an toàn khi bạn cần hỗ trợ đi lại
Với nhiều người khuyết tật, buổi hẹn đầu tiên đã có sẵn một chỗ phụ thuộc: ai đưa đi, ai đón về, quán có lối vào không. Người mới quen thường đề nghị lo hết, và đề nghị đó có thể hoàn toàn tử tế. Nhưng nếu từ buổi đầu bạn đã phải dựa vào họ để rời khỏi chỗ hẹn, bạn đang mất quyền chủ động đứng dậy ra về khi thấy không ổn.
Cách làm an toàn là tự chọn chỗ hẹn mà bạn đã biết lối đi, gần nhà hoặc gần nơi có người quen. Tự sắp xếp phương tiện đi về, hoặc nhờ một người thân đưa và đón, kể cả khi người kia ngỏ ý. Báo cho một người biết bạn đi đâu, với ai, khoảng mấy giờ về.
Những buổi đầu, đừng mời người mới quen về nhà, và đừng tới nhà họ. Khi bạn cần giúp trong sinh hoạt, nhà là nơi bạn dễ bị phụ thuộc nhất. Một người thật lòng sẽ không phiền khi bạn muốn giữ nhịp chậm; họ hiểu rằng bạn đã quen phải tự bảo vệ mình nhiều hơn người khác.
Khoản bồi thường, trợ cấp vừa về: ba lớp giữ
Nếu bạn vừa nhận một khoản bồi thường sau tai nạn, hoặc có thu nhập đều từ trợ cấp và công việc, ba lớp dưới đây giúp tiền không trôi theo sự phụ thuộc trong sinh hoạt.
| Lớp | Làm gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Tách tài khoản | Khoản lớn để ở tài khoản tiết kiệm riêng, không gắn với thẻ dùng hằng ngày | Người giúp bạn đi chợ, trả hoá đơn không tiếp cận được khoản lớn |
| Đặt hạn mức | Thẻ dùng hằng ngày có hạn mức chi thấp | Nếu thẻ bị người khác cầm, thiệt hại có giới hạn |
| Người xem cùng | Một người bạn chọn, không phải người yêu, cùng xem sao kê mỗi tháng | Có người thứ hai nhận ra khoản chi lạ |
Ba lớp này không cần bạn nghi ngờ người yêu. Bạn cứ nói đây là cách bạn sắp xếp mọi khoản lớn, với bất kỳ ai ở bên cạnh mình. Ai phản đối việc bạn giữ tiền của chính mình theo cách cẩn thận là người cần được nhìn kỹ hơn.
Pháp luật bảo vệ quyền yêu và quyền tài sản của người khuyết tật
Điều 2 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 nêu nguyên tắc tại khoản 4: Nhà nước, xã hội và gia đình có trách nhiệm bảo vệ, hỗ trợ trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật thực hiện các quyền về hôn nhân và gia đình. Nghĩa là luật coi việc người khuyết tật yêu và kết hôn là một quyền cần được hỗ trợ, không phải điều cần ngăn cản.
Về hình sự, Điều 52 Bộ luật Hình sự liệt kê các tình tiết tăng nặng, trong đó điểm k khoản 1 là phạm tội đối với người ở trong tình trạng không thể tự vệ được, người khuyết tật nặng hoặc khuyết tật đặc biệt nặng, người bị hạn chế khả năng nhận thức hoặc người lệ thuộc mình về mặt vật chất, tinh thần. Hành vi gian dối chiếm đoạt tài sản thì thuộc Điều 174 về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Với người có khó khăn trong nhận thức, Điều 23 Bộ luật Dân sự 2015 quy định Toà án có thể tuyên bố một người thành niên là người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần, và chỉ định người giám hộ. Đây là thủ tục nghiêm túc, chỉ dùng khi thật cần; khuyết tật vận động hay giác quan không làm mất quyền tự quyết của một người.
Gia đình nên nói gì, và không nên nói gì
Gia đình thường lo đúng nhưng nói sai, khiến người khuyết tật càng gắn chặt với người yêu để chứng minh mình tự lập. Những câu dưới đây giúp mở cửa thay vì đóng cửa.
- Nên: "Con có quyền yêu ai con muốn. Mẹ chỉ muốn chắc là tiền của con vẫn do con quyết."
- Nên: "Anh có thể giúp em xem lại tài khoản một lần mỗi tháng không, em tự xem cũng được, anh chỉ ngồi cùng."
- Nên: "Em thấy dạo này ít gặp được anh. Tuần này em qua chơi nhé."
- Không nên: "Ai đời lại yêu người như con." Câu này làm tổn thương và đẩy người thân về phía người kia.
- Không nên: "Đưa hết thẻ đây mẹ giữ cho." Thay người kiểm soát này bằng người kiểm soát khác không giải quyết được gì.
Nếu có dấu hiệu bạo lực, bị giam giữ, bị bỏ đói hay bị ngăn không cho gặp ai, đó không còn là chuyện tình cảm. Hãy báo công an nơi gần nhất, đưa người thân tới cơ sở y tế nếu bị thương, và ở bên họ trong những ngày đầu.
Câu hỏi thường gặp
Người khuyết tật có quyền kết hôn như người bình thường không?
Có. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 không đặt khuyết tật làm điều cấm kết hôn, và nêu rõ trách nhiệm hỗ trợ người khuyết tật thực hiện quyền hôn nhân. Điều kiện kết hôn tại Điều 8 áp dụng như mọi người, trong đó có điều kiện không bị mất năng lực hành vi dân sự.
Người yêu muốn giữ thẻ ngân hàng giúp thì có nên đưa không?
Có thể nhờ người yêu đưa đi giao dịch, nhưng nên tự giữ thẻ và mật khẩu. Nếu buộc phải nhờ ai thao tác, hãy đổi mật khẩu ngay sau đó và bật thông báo biến động số dư về máy của bạn.
Làm sao biết người yêu đang chăm sóc hay đang kiểm soát?
Thử tự làm một việc về tiền hoặc tự hẹn gặp bạn bè. Người chăm sóc lành mạnh sẽ vui khi bạn tự làm được. Người kiểm soát sẽ buồn, trách móc hoặc tìm cách ngăn lại.
Gia đình nghi người yêu đang chiếm tiền của con khuyết tật thì làm gì?
Trò chuyện riêng với con, không phán xét người yêu, đề nghị cùng xem lại tài khoản. Nếu có bằng chứng tiền bị chiếm, giữ lại giao dịch và báo công an nơi gần nhất. Tôn trọng quyền quyết định của con trong suốt quá trình.
Người khuyết tật trí tuệ yêu đương thì gia đình bảo vệ thế nào?
Gia đình đồng hành gần hơn, giúp con hiểu những quy tắc đơn giản về tiền và về cơ thể mình. Khi cần, có thể tìm hiểu thủ tục theo Điều 23 Bộ luật Dân sự, nhưng đó là việc nghiêm túc cần ý kiến người hành nghề luật.
Bị người yêu ngăn không cho gặp gia đình thì làm sao?
Hãy tìm cách liên lạc với một người thân hoặc bạn bè khi người kia không có mặt, kể rõ tình hình. Nếu bị giam giữ, bị đe doạ hay bị đánh, báo công an nơi gần nhất ngay. Bạn không phải chịu đựng điều đó vì sợ mất người yêu.