Không đưa căn cước, hộ chiếu, giấy tờ xe, sổ tiết kiệm hay thẻ ngân hàng cho người yêu giữ hộ, dù lý do nghe tử tế đến đâu; giấy tờ của bạn ở trong tay người khác là sợi dây buộc bạn vào họ. Nếu đã lỡ đưa và người kia không trả, bạn đòi bằng lời rõ ràng, có người làm chứng, rồi nhờ công an hoặc toà án khi cần, vì chủ sở hữu có quyền đòi lại tài sản của mình.
Tình huống giả định: Lụa, 27 tuổi, công nhân khu công nghiệp, quen Hưng qua người cùng xưởng được hai tháng. Hưng nói Lụa hay để đồ lung tung, nên đưa anh giữ căn cước và sổ tiết kiệm "kẻo mất, kẻo tiêu hoang". Gần Tết, Lụa muốn về quê, Hưng bảo "về làm gì, ở lại với anh", và chưa đưa lại giấy tờ. Bài này giải thích vì sao chuyện nhỏ này đáng lo, và Lụa nên làm gì.
Vì sao giấy tờ là thứ người kiểm soát hay xin giữ
Giấy tờ quyết định bạn đi được đâu. Không có căn cước, bạn khó làm thủ tục ở ngân hàng, khó đi tàu xe đường dài, khó nhận việc mới, khó thuê nhà. Người giữ giấy tờ của bạn giữ luôn khả năng bạn rời đi.
Giấy tờ quyết định tiền của bạn. Sổ tiết kiệm, thẻ ngân hàng, giấy tờ xe gắn với khoản tiền bạn dành dụm. Người giữ chúng có thể không lấy tiền ngay, nhưng bạn sẽ phải hỏi họ mỗi khi cần dùng, và quyền quyết định dần chuyển sang tay họ.
Giấy tờ có thể bị dùng nhân danh bạn. Một bản chụp hay bản gốc căn cước đủ để người xấu thử vay tiêu dùng, mua trả góp, mở tài khoản đứng tên bạn. Bạn chỉ biết khi có người gọi đòi nợ.
Lý do đưa ra luôn nghe tốt. "Cho an toàn", "kẻo mất", "để anh lo thủ tục cho", "em hay quên". Chính vì nghe như quan tâm nên người ta dễ đồng ý trong những tháng yêu nhanh, khi chưa ai muốn tỏ ra nghi ngờ.
Lao động xa nhà dễ bị nhắm hơn. Người sống trọ, không có người thân bên cạnh, ít thời gian rảnh để tự làm thủ tục thường thấy nhẹ nhõm khi có người lo hộ. Đó là điểm yếu tự nhiên, không phải lỗi. Biết điều này giúp bạn dừng lại một nhịp trước khi đưa.
Từng loại giấy tờ: rủi ro khi người khác giữ
Không phải giấy tờ nào cũng nguy hiểm như nhau. Bảng dưới đây giúp bạn biết thứ nào tuyệt đối giữ bên mình và thứ nào nếu lỡ đưa thì cần đòi gấp nhất.
| Giấy tờ | Rủi ro khi người khác giữ | Mức gấp khi đòi lại |
|---|---|---|
| Căn cước | Bị dùng làm thủ tục vay, mua trả góp, mở tài khoản; bạn khó đi lại, nhận việc | Rất gấp |
| Hộ chiếu | Bạn không xuất cảnh được, hoặc bị dùng cho thủ tục bạn không biết | Rất gấp |
| Thẻ ngân hàng kèm mã | Rút, chuyển tiền trực tiếp | Khoá thẻ ngay qua kênh chính thức của ngân hàng |
| Sổ tiết kiệm | Bị ép rút, bị đem đi cầm cố nếu kèm giấy tờ tuỳ thân | Gấp, báo ngân hàng nơi gửi |
| Giấy đăng ký xe | Xe bị đem cầm, bạn khó chứng minh quyền khi đi đường | Gấp |
| Giấy tờ nhà, đất | Bị dùng để vay thế chấp hoặc làm giả giao dịch | Rất gấp, báo cơ quan đăng ký đất đai nơi có nhà đất |
| Bằng cấp, hồ sơ xin việc | Bạn khó đổi việc, khó tự lập | Vừa phải, nhưng đừng để lâu |
Với Lụa, căn cước và sổ tiết kiệm đều thuộc nhóm phải đòi gấp. Nếu chưa đòi được ngay, việc trước tiên là báo ngân hàng nơi gửi tiết kiệm qua quầy giao dịch hoặc kênh chính thức để họ lưu ý, không phải chờ người kia trả rồi mới làm.
Câu từ chối khi người yêu xin giữ giấy tờ
Từ chối ngay từ lần xin đầu tiên dễ hơn nhiều so với đòi lại sau. Giữ câu ngắn, không cần xin lỗi, không hứa "để sau".
- "Em cảm ơn anh lo cho em, nhưng giấy tờ thì em tự giữ. Em sẽ cẩn thận hơn."
- "Em không đưa căn cước cho ai giữ, kể cả bố mẹ em. Không phải vì em không tin anh."
- "Nếu anh lo em làm mất, mình cùng đi mua cái túi khoá nhỏ để em cất, được không?"
- "Tiền tiết kiệm là của em, em tự quyết. Anh muốn góp ý thì cứ nói, nhưng sổ em giữ."
- Khi bị nói "không tin anh à": "Chuyện này không liên quan đến tin hay không. Giấy tờ của ai người nấy giữ."
Nếu người kia giận, im lặng, hay tiếp tục xin bằng lý do khác, điều đó cho bạn biết họ quan tâm đến giấy tờ nhiều hơn đến cảm giác của bạn. Một người lành sẽ chấp nhận ngay sau lần đầu. Bạn cũng nên cất bản chụp giấy tờ ở chỗ riêng của mình, để nếu có chuyện, bạn còn số giấy tờ, ngày cấp mà làm thủ tục.
Đòi lại giấy tờ khi người kia không trả
Nếu đã lỡ đưa, đừng tự trách. Đi theo các bước dưới đây, bước sau chỉ cần khi bước trước không có kết quả.
- Nói rõ bằng tin nhắn, để có dấu vết: "Anh trả em căn cước và sổ tiết kiệm trước thứ Bảy này, em cần dùng."
- Hẹn lấy ở nơi đông người, mang theo một người bạn hoặc người thân, không đến chỗ ở riêng của người kia một mình.
- Nếu bị hẹn lần hẹn lữa, báo ngân hàng nơi gửi tiền và nơi bạn có tài khoản qua kênh chính thức rằng giấy tờ đang không nằm trong tay bạn.
- Nhờ một người lớn trong gia đình hoặc người quản lý tổ, xưởng nơi cả hai làm việc đứng ra nói chuyện, nếu bạn thấy an toàn khi làm vậy.
- Nếu người kia vẫn giữ, ra điều kiện đổi lấy tiền, hoặc doạ dẫm, đến công an phường, xã nơi bạn ở trình bày sự việc, mang theo tin nhắn đã đòi.
- Song song, hỏi công an nơi cư trú về thủ tục cấp lại căn cước, để bạn không bị kẹt chờ.
- Theo dõi các cuộc gọi, tin nhắn đòi nợ lạ trong vài tháng sau; có dấu hiệu bị vay hộ thì báo ngay cho ngân hàng hoặc công ty tài chính đó và công an.
Lụa nhắn đòi, hẹn lấy ở quán nước đầu khu trọ, rủ chị cùng phòng đi cùng. Đó là một cách làm vừa mềm vừa an toàn: không gây chiến, nhưng không để mình ở một mình trong tình thế yếu.
Pháp luật về quyền đòi lại giấy tờ và tài sản
Bộ luật Dân sự 2015, Điều 166 khoản 1 ghi chủ sở hữu có quyền đòi lại tài sản từ người chiếm hữu, người sử dụng tài sản không có căn cứ pháp luật. Khi bạn đã yêu cầu trả mà người kia vẫn giữ sổ tiết kiệm, giấy tờ xe hay đồ đạc của bạn, việc giữ đó không còn dựa trên sự đồng ý của bạn. Điều 164 khoản 2 cho chủ sở hữu quyền yêu cầu toà án, cơ quan nhà nước có thẩm quyền khác buộc người xâm phạm trả lại tài sản và bồi thường thiệt hại.
Nếu người kia giữ giấy tờ để ép bạn đưa tiền, kiểu "đưa anh mười triệu thì anh trả căn cước", hành vi đó có thể chạm tới Bộ luật Hình sự Điều 170 về tội cưỡng đoạt tài sản: người nào đe doạ sẽ dùng vũ lực hoặc có thủ đoạn khác uy hiếp tinh thần người khác nhằm chiếm đoạt tài sản. Việc có cấu thành tội hay không do cơ quan có thẩm quyền xem xét theo sự việc cụ thể; phần của bạn là giữ tin nhắn và trình báo.
Còn riêng với căn cước, hộ chiếu, thủ tục cấp lại và việc ai được giữ những giấy tờ này nằm ở luật chuyên ngành, không nằm trong ba bộ luật mà Yêu Ngay đối chiếu. Nguyên tắc chung đủ để bạn hành động: giấy tờ tuỳ thân là của bạn, người yêu không có quyền giữ khi bạn không đồng ý, và công an nơi cư trú là nơi hướng dẫn bạn cụ thể.
Khi giữ giấy tờ đi kèm việc cấm về quê, cấm đổi chỗ làm
Câu "về làm gì, ở lại với anh" của Hưng nếu đứng một mình có thể chỉ là nhớ người yêu. Nhưng đi cùng việc giữ giấy tờ, nó thành một kiểu giữ chân: bạn không có giấy tờ để mua vé đường dài, không có sổ tiết kiệm để có tiền đi, và mỗi lần nhắc lại thì bị trách là không thương.
Hãy nhìn xem có thêm những điều sau không: người kia muốn biết lương bạn bao nhiêu và giữ luôn phần lớn, không thích bạn gọi cho gia đình, khuyên bạn bỏ việc ở xưởng để làm cùng chỗ với họ, hay giận khi bạn đi chợ với bạn cùng phòng. Mỗi điều riêng lẻ có thể giải thích được, nhưng gom lại, chúng là các dây buộc cùng một hướng.
Nếu bạn thấy mình không thể rời đi khi muốn, vì thiếu giấy tờ, thiếu tiền, hay vì sợ phản ứng của người kia, hãy gọi cho một người thân ở quê hoặc một người bạn tin cậy ngay hôm nay và kể đúng như vậy. Bị giữ lại trái ý, bị nhốt hay bị đánh là việc của công an, và bạn đến công an nơi gần nhất, hoặc nhờ người thân đến cùng, mà không cần chờ chắc chắn hơn.
Cất giữ giấy tờ an toàn khi sống ở phòng trọ
Lý do "em hay để lung tung" đôi khi có phần đúng: phòng trọ chật, ở ghép, đồ dễ lẫn. Giải quyết chuyện đó bằng cách cất cho tốt, không phải bằng cách giao giấy tờ cho người khác. Vài việc nhỏ đủ dùng:
- Mua một hộp hoặc túi nhỏ có khoá, cất căn cước, sổ tiết kiệm, giấy tờ xe vào đó, chìa khoá đeo cùng chùm chìa khoá phòng.
- Chụp mặt trước, mặt sau từng giấy tờ, lưu ở hộp thư riêng có mật khẩu chỉ mình biết, để khi mất còn số giấy tờ và ngày cấp.
- Gửi bản chụp cho một người thân ở quê giữ hộ, như bố mẹ hoặc anh chị ruột, không gửi cho người yêu.
- Mang căn cước theo người khi cần, những giấy tờ còn lại để trong hộp khoá, không mang hết theo khi đi chơi.
- Nếu ở ghép, nói với bạn cùng phòng rằng hộp đó là của mình, không ai được mở, kể cả người đến chơi.
- Mỗi tháng mở hộp kiểm một lần, xem có thiếu gì không; thiếu thì xử lý ngay, đừng chờ.
Khi bạn đã tự lo được việc cất giữ, lời đề nghị "để anh giữ cho" không còn chỗ để đứng. Nếu người kia vẫn khăng khăng muốn giữ dù bạn đã có hộp khoá riêng, thì rõ ràng chuyện này không phải về sự bất cẩn của bạn, mà về quyền kiểm soát của họ.
Câu hỏi thường gặp
Đưa bản chụp căn cước cho người yêu có nguy hiểm không?
Bản chụp ít rủi ro hơn bản gốc nhưng vẫn có thể bị dùng để thử đăng ký dịch vụ đứng tên bạn. Nếu buộc phải gửi cho việc gì đó, hãy viết chéo lên ảnh mục đích sử dụng và ngày gửi, và chỉ gửi khi thật cần.
Người yêu giữ giấy tờ xe của mình và đem xe đi cầm thì phải làm gì?
Bạn giữ lại mọi tin nhắn về chiếc xe và việc đòi giấy tờ, đến công an nơi gần nhất trình bày, kèm giấy tờ chứng minh xe của bạn nếu còn bản chụp. Đừng tự đến nơi cầm đồ đòi xe khi chưa có hướng dẫn.
Mình tự nguyện đưa sổ tiết kiệm thì có đòi lại được không?
Đưa cho người khác giữ không làm mất quyền sở hữu của bạn. Khi bạn đã yêu cầu trả mà họ không trả, bạn có quyền đòi lại theo Bộ luật Dân sự, đồng thời nên báo ngân hàng nơi gửi qua kênh chính thức để họ lưu ý.
Nếu người yêu dùng căn cước của mình để vay tiền thì mình có phải trả nợ không?
Bạn cần báo ngay cho bên cho vay và công an rằng khoản vay không do bạn ký, kèm bằng chứng giấy tờ đã bị người khác giữ. Trách nhiệm trả nợ được xác định theo việc ai thật sự giao kết, và việc báo sớm giúp bạn rất nhiều.
Có nên đến nhà người yêu cũ một mình để lấy lại giấy tờ không?
Không nên. Hẹn ở nơi đông người, đi cùng người thân hoặc bạn bè. Nếu người kia chỉ chịu trả khi bạn đến chỗ họ một mình, đó là lý do để nhờ công an hoặc người lớn trong gia đình can thiệp thay vì đi.
Người yêu nói giữ giấy tờ để lo thủ tục kết hôn thì có nên đưa không?
Đăng ký kết hôn là việc của chính hai người, mỗi người tự mang giấy tờ của mình đến cơ quan đăng ký. Hai bạn cùng đi, nhưng giấy tờ vẫn nằm trong tay bạn trước và sau khi làm thủ tục. Không có lý do gì để người kia giữ hộ.