Khi chia tay, khoản đã cho vay thì đòi lại được theo hợp đồng vay, quà đã tặng thì thường không đòi lại được, còn khoản bị lấy bằng gian dối thì có thể trình báo công an. Việc đầu tiên là tách từng khoản ra: khoản nào là vay, khoản nào là tặng, khoản nào là góp chung, và mỗi khoản có bằng chứng gì.
Không có bằng chứng thì quyền đòi rất khó thực hiện, dù về lý bạn đúng. Bài này đi qua tình huống của bác Lộc, 63 tuổi, goá vợ, sau năm tháng quen bà Thu đã đưa tổng cộng gần 100 triệu đồng dưới nhiều hình thức rồi bị cắt liên lạc, để chỉ ra cách phân loại, căn cứ pháp lý, thứ tự đòi và mốc thời hiệu cần nhớ.
Bước một: tách từng khoản theo bản chất
Bác Lộc ngồi với con gái liệt kê lại mọi khoản đã đưa. Mỗi khoản được xếp vào một nhóm dựa trên lời nói lúc đưa và bằng chứng còn giữ:
| Khoản | Lời nói lúc đưa | Bản chất | Bằng chứng còn giữ |
|---|---|---|---|
| 30 triệu sửa nhà | "Em mượn, cuối năm em trả" | Khoản vay | Tin nhắn hứa trả, sao kê chuyển khoản |
| 15 triệu tiền viện phí cho mẹ bà Thu | "Anh giúp em, sau em gửi lại" | Khoản vay | Sao kê, không có tin nhắn hứa trả rõ |
| Vòng vàng khoảng 20 triệu | "Anh tặng em" | Quà tặng | Hoá đơn mua, ảnh lúc trao |
| Xe máy cũ khoảng 18 triệu, vẫn đứng tên bác | "Em đi tạm" | Cho mượn tài sản | Giấy tờ xe đứng tên bác |
| Khoảng 12 triệu tiền ăn uống, đi chơi | Không nói gì | Chi tiêu chung | Không cần đòi |
Chỉ riêng bảng này đã thay đổi cách bác Lộc nhìn sự việc. Thay vì "mất trăm triệu", bác thấy rõ 45 triệu có thể đòi theo khoản vay, chiếc xe đòi lại được vì vẫn là của bác, chiếc vòng là quà, còn tiền ăn uống là chuyện hai người đã cùng hưởng.
Khoản vay: đòi theo hợp đồng vay
Theo Điều 463 Bộ luật Dân sự, hợp đồng vay là thoả thuận bên cho vay giao tài sản, đến hạn bên vay phải hoàn trả. Khoản 1 Điều 119 cho phép giao dịch bằng lời nói, và thông điệp dữ liệu điện tử được coi như văn bản. Vì vậy tin nhắn "em mượn, cuối năm em trả" cùng sao kê chuyển tiền là bằng chứng có giá trị cho khoản 30 triệu.
Khoản có hẹn "cuối năm" là vay có kỳ hạn. Theo khoản 1 Điều 470, với vay có kỳ hạn không lãi, bên cho vay chỉ được đòi trước kỳ hạn nếu bên vay đồng ý; đến hạn thì có quyền đòi. Khoản 15 triệu không hẹn ngày trả là vay không kỳ hạn; khoản 1 Điều 469 cho phép bên cho vay đòi bất cứ lúc nào nhưng phải báo trước một thời gian hợp lý.
Nếu đến hạn mà không trả, khoản 4 Điều 466 cho bên cho vay quyền yêu cầu trả lãi trên số tiền chậm trả, theo mức tại khoản 2 Điều 468, tức bằng 50% mức giới hạn 20%/năm, là 10%/năm, trừ khi có thoả thuận khác.
Khó nhất là khoản 15 triệu, vì bà Thu dễ cho rằng đó là tiền bác tự nguyện giúp. Bác Lộc cần thêm bằng chứng: lời kể của người biết chuyện, tin nhắn sau đó có nhắc tới việc trả, hoặc một lời thừa nhận khi hai bên nói chuyện.
Quà và tài sản cho mượn: hai chuyện khác nhau
Chiếc vòng vàng là quà. Điều 457 và khoản 1 Điều 458 Bộ luật Dân sự cho thấy tặng cho động sản có hiệu lực khi người nhận đã nhận, quyền sở hữu chuyển sang người nhận. Chia tay không làm quà trở lại tay người tặng. Ngoại lệ là tặng cho có điều kiện theo Điều 462, khi bên nhận không thực hiện nghĩa vụ đã thoả thuận sau khi tặng, hoặc khi việc tặng bị lừa dối và được toà tuyên vô hiệu theo Điều 127; khi đó, theo khoản 2 Điều 131, các bên hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. Thời hiệu yêu cầu tuyên vô hiệu do lừa dối là 2 năm kể từ khi biết bị lừa (điểm b khoản 1 Điều 132).
Chiếc xe thì khác. Bác Lộc chỉ cho mượn, xe vẫn đứng tên bác. Khoản 1 Điều 166 cho chủ sở hữu quyền đòi lại tài sản từ người chiếm hữu không có căn cứ pháp luật, và khoản 1 Điều 579 buộc người chiếm hữu tài sản của người khác không có căn cứ phải hoàn trả. Đây là phần chắc chắn nhất trong toàn bộ danh sách.
Bài học rút ra cho người đang yêu: lúc trao một món đồ lớn, nói rõ một câu là "tặng" hay "cho mượn", tốt nhất bằng tin nhắn. Một câu nói lúc ấy đáng giá hơn mọi tranh luận sau này.
Thứ tự đòi, từ nhẹ tới nặng
Đòi tiền người từng thương là việc nặng lòng. Đi theo thứ tự giúp bạn giữ bình tĩnh và giữ được lợi thế về bằng chứng:
- Hoàn tất bảng phân loại, sao lưu toàn bộ tin nhắn, sao kê, ảnh, hoá đơn ra một nơi an toàn.
- Gửi một tin nhắn đề nghị trả, nêu rõ từng khoản, số tiền, hạn trả hợp lý. Không kèm lời trách móc.
- Nếu người kia trả lời, đề nghị gặp ở nơi công cộng, có một người thân đi cùng; nếu đồng ý trả dần thì lập giấy xác nhận nợ có chữ ký.
- Nếu không trả lời sau hạn, gửi đề nghị bằng văn bản qua đường bưu điện có báo phát tới địa chỉ người kia.
- Đề nghị hoà giải ở tổ hoà giải nơi người kia cư trú, nếu hai bên còn có thể ngồi lại.
- Không đạt được thì nộp đơn khởi kiện tại toà án có thẩm quyền, kèm toàn bộ bằng chứng. Nên hỏi luật sư hoặc trợ giúp pháp lý trước khi nộp.
Trong suốt quá trình, không đe doạ, không bêu riếu trên mạng, không đến nhà người kia gây áp lực. Những việc đó không giúp đòi được tiền, mà có thể khiến chính bạn phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình.
Tin nhắn mẫu đòi tiền
Tin nhắn đòi tiền tốt là tin nhắn mà một người lạ đọc vào cũng hiểu ai nợ ai, bao nhiêu, từ khi nào. Mẫu của bác Lộc, bạn sửa theo trường hợp của mình:
- Mở đầu: "Thu, anh nhắn về các khoản tiền giữa hai chúng ta."
- Liệt kê: "Ngày 12 tháng 5, anh chuyển em 30 triệu để sửa nhà, em hẹn cuối năm trả. Ngày 3 tháng 7, anh chuyển 15 triệu tiền viện phí cho mẹ em, em nói sau sẽ gửi lại."
- Đề nghị: "Anh đề nghị em trả 45 triệu trước ngày 31 tháng 1. Nếu khó khăn, em báo anh để mình thống nhất trả dần."
- Tài sản: "Chiếc xe máy đứng tên anh em đang đi, anh đề nghị em gửi lại trước ngày 15 tháng 12."
- Kết: "Anh mong mình giải quyết êm, anh chờ em trả lời."
Không nhắc tới chiếc vòng, vì đó là quà. Không viết những câu như "nếu không trả anh sẽ cho cả xóm biết". Tin nhắn càng bình tĩnh, càng có giá trị khi phải đưa ra trước cơ quan có thẩm quyền.
Khi nào là chuyện hình sự, và các mốc thời hiệu
Phần lớn chuyện đòi tiền sau chia tay là tranh chấp dân sự. Nó trở thành chuyện hình sự khi có gian dối để lấy tiền từ đầu, hoặc có hành vi chiếm đoạt sau khi đã vay mượn. Bảng dưới tóm các căn cứ và mốc thời gian cần nhớ:
| Trường hợp | Căn cứ | Mốc cần nhớ |
|---|---|---|
| Dựng chuyện gian dối để lấy tiền ngay từ đầu | Điều 174 Bộ luật Hình sự; ngưỡng ở khoản 1 bắt đầu từ 2 triệu đồng | Trình báo công an càng sớm càng tốt |
| Vay rồi bỏ trốn, gian dối, hoặc có điều kiện mà cố tình không trả | Điểm a khoản 1 Điều 175 Bộ luật Hình sự; ngưỡng bắt đầu từ 4 triệu đồng | Trình báo công an, kèm bằng chứng khả năng trả |
| Đòi khoản vay qua toà | Điều 429 Bộ luật Dân sự | 3 năm kể từ khi biết quyền lợi bị xâm phạm |
| Yêu cầu tuyên vô hiệu việc tặng do bị lừa dối | Điểm b khoản 1 Điều 132 Bộ luật Dân sự | 2 năm kể từ khi biết bị lừa dối |
| Đòi lại tài sản vẫn thuộc sở hữu của bạn | Khoản 2 Điều 155 Bộ luật Dân sự | Không áp dụng thời hiệu, trừ trường hợp luật khác quy định |
Có đủ yếu tố tội phạm hay không là việc cơ quan có thẩm quyền xác định. Không hứa với bản thân rằng trình báo là lấy lại được tiền; đó là một con đường, bên cạnh con đường dân sự. Bác Lộc vừa trình báo phần nghi gian dối, vừa chuẩn bị hồ sơ đòi 45 triệu theo đường dân sự.
Khi chính bạn là người bị đòi
Chia tay có hai phía. Có lúc chính bạn nhận được tin nhắn đòi lại tiền, đòi lại quà từ người yêu cũ. Cách xử lý cũng dựa trên cùng một bảng phân loại.
Nếu đó là khoản bạn đã vay, dù chỉ hứa miệng, thì nên trả hoặc thống nhất trả dần bằng tin nhắn rõ ràng. Không trả một khoản vay có thật vì đang giận nhau là để một vết nợ đi theo mình, và trong trường hợp cố tình không trả dù có điều kiện, có thể bị xem xét theo Điều 175 Bộ luật Hình sự.
Nếu đó là quà, bạn có quyền giữ. Trả lời ngắn, lịch sự: "Món đó anh đã tặng em, em giữ làm kỷ niệm." Không cần tranh luận dài. Nếu bạn muốn trả lại cho nhẹ lòng, đó là lựa chọn của bạn, nhưng trả có người chứng kiến và có tin nhắn xác nhận.
Nếu người kia dùng ảnh riêng, chuyện riêng để ép bạn trả tiền, đó không còn là đòi nợ. Giữ lại tin nhắn đe doạ và đến công an nơi gần nhất. Nếu bị đe doạ an toàn thân thể, báo công an và người thân ngay.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ chuyển khoản, không có giấy vay thì có đòi được không?
Có thể, nếu chứng minh được đó là khoản vay. Sao kê chứng minh việc giao tiền; tin nhắn hứa trả, nhắc tới việc trả, hay lời thừa nhận chứng minh đó không phải quà. Thiếu phần sau, người kia dễ nói là bạn tự nguyện cho.
Quà tặng có trường hợp nào đòi lại được không?
Có hai trường hợp chính: tặng cho có điều kiện mà bên nhận không thực hiện nghĩa vụ đã thoả thuận theo Điều 462, và tặng do bị lừa dối được toà tuyên vô hiệu theo Điều 127 Bộ luật Dân sự. Cả hai đều cần bằng chứng.
Người yêu cũ đã chặn liên lạc thì gửi đề nghị trả tiền bằng cách nào?
Gửi văn bản qua bưu điện có báo phát tới địa chỉ cư trú bạn biết, giữ biên lai. Có thể nhờ người quen chung chuyển lời nhưng vẫn nên có văn bản. Không biết địa chỉ thì ghi lại mọi thông tin bạn có để cung cấp khi trình báo hoặc khởi kiện.
Đòi tiền mà người kia nói sẽ kiện ngược mình tội quấy rối thì sao?
Đòi nợ bằng tin nhắn bình tĩnh, rõ ràng, tần suất vừa phải không phải quấy rối. Rủi ro chỉ đến khi bạn nhắn liên tục, chửi bới, đe doạ hay bêu riếu. Giữ đúng thứ tự từ nhẹ tới nặng và để mọi việc có văn bản.
Con cái có thể đòi thay cha mẹ lớn tuổi được không?
Con có thể giúp cha mẹ phân loại, soạn tin nhắn, đi cùng khi gặp và đi trình báo. Việc đại diện cha mẹ khởi kiện cần có uỷ quyền hợp lệ. Quan trọng hơn, con nên giữ giọng đồng hành, không trách cha mẹ trước mặt người ngoài.
Khoản tiền nhỏ vài triệu có đáng đòi không?
Đó là lựa chọn của bạn. Với khoản nhỏ, một tin nhắn đề nghị rõ ràng thường là đủ; nếu không được, nhiều người chọn khép lại để giữ bình yên. Nếu khoản nhỏ là một phần của chuỗi gian dối, vẫn nên trình báo để bảo vệ người khác.