Khi con tuổi mới lớn có "người yêu" quen trên mạng, cha mẹ nên bắt đầu bằng trò chuyện chứ không phải tịch thu điện thoại, để ý những lời người lạ hay dùng để kéo trẻ vào chỗ kín, và báo công an ngay khi người kia đã là người lớn mà xin ảnh nhạy cảm, đòi gặp riêng hay doạ con. Con ở tuổi này rất cần cảm giác được hiểu, và đó cũng là chỗ người xấu nhắm tới. Cha mẹ giữ được cuộc trò chuyện thì giữ được con.
Tình huống giả định: chị Vân có con gái tên Na, 14 tuổi, học lớp tám. Dạo gần đây Na ôm điện thoại tới khuya, cười một mình, đổi mật khẩu máy. Một lần chị nghe con gọi ai đó là "anh", nói chuyện rất khẽ. Na kể với bạn thân là có người yêu 19 tuổi, quen qua một trò chơi trực tuyến. Bài này chỉ đi theo góc của cha mẹ: để ý gì, hỏi gì, nói gì, và lúc nào phải nhờ tới cơ quan chức năng.
Đừng bắt đầu bằng tịch thu điện thoại
Phản xạ đầu tiên của nhiều cha mẹ là giật lấy điện thoại, đọc hết tin nhắn, cấm lên mạng. Cách đó có thể chặn được một cuộc trò chuyện trong vài ngày, nhưng thường đẩy con sang chỗ kín hơn: điện thoại của bạn, máy ở quán, tài khoản phụ. Và trong mắt con, cha mẹ vừa trở thành người phải giấu, đúng như người lạ kia có thể đã nói.
Luật cũng đặt cha mẹ vào vị trí bảo vệ chứ không phải canh giữ. Điều 69 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 ghi cha mẹ có nghĩa vụ thương yêu con, tôn trọng ý kiến của con, trông nom và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của con chưa thành niên. Hai vế đó đi cùng nhau: bảo vệ con trong khi vẫn tôn trọng con.
Điều đó không có nghĩa là cha mẹ không được xem điện thoại của con khi có dấu hiệu nguy hiểm. Nó có nghĩa là bước đầu tiên nên là cuộc nói chuyện, và nếu phải xem, hãy xem cùng con, nói rõ vì sao. Chị Vân quyết định chưa đụng vào điện thoại của Na. Chị chọn một buổi tối gấp quần áo cùng con để mở lời.
Dấu hiệu ở con và việc cha mẹ nên làm
Một dấu hiệu đơn lẻ thường chỉ là tuổi mới lớn. Nhiều dấu hiệu cùng lúc, nhất là ở hai dòng cuối, mới đáng lo.
| Con có biểu hiện | Có thể chỉ là | Đáng lo hơn khi | Cha mẹ làm gì |
|---|---|---|---|
| Ôm điện thoại tới khuya, cười một mình | Đang thích một bạn cùng tuổi | Kèm mệt mỏi, học sa sút kéo dài | Hỏi nhẹ, thoả thuận giờ cất máy |
| Đổi mật khẩu, tắt màn hình khi có người lại gần | Muốn có không gian riêng | Kèm lo lắng, giật mình khi có tin nhắn | Mở lời, không giành máy |
| Có quà, thẻ nạp, tiền không rõ nguồn | Bạn bè cho | Người cho là người lớn chưa gặp | Hỏi thẳng nhưng bình tĩnh ai cho |
| Nhắc tới "anh", "chị" lớn hơn nhiều tuổi | Anh chị trong nhóm chơi | Người đó dặn con giữ bí mật với bố mẹ | Ngồi nói chuyện ngay trong ngày |
| Buồn bã, sợ hãi, không dám rời điện thoại | Chuyện bạn bè ở trường | Con có vẻ đang bị doạ | Ở bên con, xem mục cuối, báo công an |
Na có hai dòng đầu và một dòng "anh" mười chín tuổi. Chưa có quà, chưa có dấu hiệu sợ hãi. Chị Vân xếp mình vào chỗ "cần nói chuyện sớm", chưa phải "báo ngay".
Câu hỏi mở thay vì tra hỏi
Mục tiêu của buổi nói chuyện đầu là để con kể, không phải để con nhận lỗi. Những câu dưới đây mở ra, những câu tra hỏi đóng lại.
- Thay "Đứa nào đấy?" bằng "Mẹ thấy dạo này con vui, có ai làm con vui thế?"
- Thay "Mày có biết nó lừa mày không?" bằng "Hai đứa hay nói chuyện gì? Bạn ấy có hay hỏi về con không?"
- Thay "Cấm, từ mai không được lên mạng" bằng "Mẹ không cấm con có bạn. Mẹ chỉ muốn biết bạn ấy là ai để mẹ yên tâm."
- Hỏi "Bạn ấy có khi nào bảo con đừng kể với bố mẹ không?" Câu này quan trọng, vì giữ bí mật là dấu hiệu chung của mọi kịch bản dụ dỗ.
- Hỏi "Có lúc nào bạn ấy làm con thấy khó chịu hay sợ không?" và nói rõ: "Nếu có, con không có lỗi gì cả, và con kể với mẹ thì mẹ không mắng."
Na trả lời câu thứ tư bằng một khoảng im lặng dài rồi gật đầu. "Anh ấy bảo bố mẹ sẽ không hiểu, sẽ chia rẽ." Chị Vân không phản ứng ngay, chỉ ôm con và nói mẹ cảm ơn con đã kể.
Những lời của người lạ cần cảnh giác
"Chỉ có anh hiểu em, bố mẹ em không hiểu đâu." Câu này tách đứa trẻ khỏi người lớn có thể bảo vệ nó. Nó là dấu hiệu sớm và rất phổ biến.
"Chuyện của mình, đừng kể với ai." Một người lớn thật lòng không cần trẻ giấu bố mẹ. Đòi giữ bí mật là điều kiện để những bước sau diễn ra không ai biết.
Tặng quà, nạp thẻ, gửi tiền. Quà tạo cảm giác mắc nợ. Sau đó món nợ được "đòi" bằng thứ khác: thời gian, ảnh, một lần gặp riêng.
Xin ảnh, rủ gọi video riêng vào đêm khuya. Đây là ranh giới. Người lớn xin ảnh nhạy cảm của trẻ là hành vi nghiêm trọng, cha mẹ cần chuyển sang mục việc làm ngay ở dưới.
Hẹn gặp riêng, đề nghị đón con ở nơi vắng. Không bao giờ để con đi gặp một mình người quen qua mạng. Nếu con muốn gặp bạn cùng tuổi, cha mẹ đi cùng, gặp ở nơi đông người.
Doạ dẫm khi con muốn dừng. Doạ tung ảnh, doạ tự làm hại mình, doạ tới trường. Đây là lúc báo công an, không tự xử lý.
Pháp luật đứng về phía con
Bộ luật Hình sự có những tội danh riêng bảo vệ người dưới 16 tuổi trước người từ đủ 18 tuổi trở lên. Điều 145 quy định tội giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác với người từ đủ 13 đến dưới 16 tuổi. Điều 146 quy định tội dâm ô đối với người dưới 16 tuổi. Điều 147 quy định tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm, trong đó có hành vi lôi kéo, dụ dỗ trẻ trình diễn khiêu dâm dưới mọi hình thức.
Cha mẹ cần nhớ hai điều. Thứ nhất, trong những tội này, việc đứa trẻ "đồng ý" hay "tự nguyện yêu" không làm người lớn hết trách nhiệm. Thứ hai, con không phải là người có lỗi. Đừng nói với con những câu như "ai bảo con gửi ảnh", vì câu đó khiến con không bao giờ kể nữa, kể cả khi bị doạ.
Người kia của Na tự nhận 19 tuổi, nhưng tuổi thật thì chưa ai biết. Chị Vân không tự đi tra tìm hay nhắn tin đóng vai để thử, vì việc đó có thể làm hỏng chứng cứ và đẩy người kia xoá dấu vết. Chị giữ lại những gì con đồng ý cho xem, và quyết định nếu có thêm bất kỳ dấu hiệu nào ở phần trên, chị sẽ đưa con đến công an.
Thoả thuận an toàn trong nhà, áp cho cả con lẫn cha mẹ
Một thoả thuận chỉ dành cho con sẽ giống lệnh cấm. Khi cha mẹ cũng giữ phần của mình, con thấy đó là luật chung của cả nhà.
| Điều thoả thuận | Phần của con | Phần của cha mẹ |
|---|---|---|
| Gặp người quen qua mạng | Không gặp riêng, muốn gặp thì có người lớn đi cùng, ở nơi đông người | Không cấm con có bạn, sẵn lòng đưa con đi gặp bạn cùng tuổi |
| Ảnh riêng tư | Không gửi ảnh riêng tư cho bất kỳ ai, kể cả người mình thích | Không đăng ảnh của con khi con chưa đồng ý |
| Giữ bí mật | Ai bảo con giấu bố mẹ thì đó là lúc con kể | Khi con kể, không mắng trước, cảm ơn con trước |
| Quà và tiền từ người lạ | Không nhận thẻ nạp, tiền, quà từ người chưa gặp ngoài đời | Hỏi bình tĩnh, không quy kết khi con có món đồ mới |
| Giờ cất máy | Cất điện thoại ngoài phòng ngủ sau một giờ cố định | Cha mẹ cũng cất máy trong bữa cơm và giờ trò chuyện |
Chị Vân và Na viết thoả thuận này cùng nhau, mỗi người tự đề xuất thêm một điều. Na đề nghị mẹ không được đọc tin nhắn của con khi con không có mặt. Chị Vân đồng ý, đổi lại Na hứa sẽ cho mẹ xem bất kỳ cuộc trò chuyện nào làm con thấy khó chịu.
Khi nghi con bị dụ dỗ: việc làm ngay theo thứ tự
Áp dụng khi người kia đã là người lớn và có một trong các dấu hiệu: xin ảnh nhạy cảm, đòi gặp riêng, doạ dẫm, gửi nội dung không phù hợp.
- Giữ bình tĩnh trước mặt con. Nói rõ con không có lỗi, bố mẹ ở đây để bảo vệ con.
- Không xoá gì cả. Không xoá tin nhắn, không xoá tài khoản của con, không chặn người kia vội.
- Lưu lại cùng con tên tài khoản, ảnh đại diện, các đoạn trò chuyện có ngày giờ. Nếu có ảnh nhạy cảm của con, không chụp lại hay gửi đi đâu; chỉ ghi chú rằng nó tồn tại để báo cho công an.
- Không tự nhắn tin đối chất, không đóng vai con.
- Đưa con tới công an nơi gần nhất để trình báo, mang theo điện thoại của con.
- Báo giáo viên chủ nhiệm nếu người kia biết trường của con hoặc doạ tới trường.
- Nếu con có dấu hiệu bị tổn hại về thân thể, đưa con tới cơ sở y tế ngay.
Sau khi trình báo, việc của cha mẹ là ở cạnh con nhiều hơn trong vài tuần: đưa đón, ăn cùng, hỏi chuyện mỗi tối mà không nhắc lại chuyện cũ quá nhiều. Nếu con mất ngủ, sợ đi học, thu mình kéo dài, nhờ thầy cô và một chuyên gia tâm lý cùng đỡ con.
Câu hỏi thường gặp
Con 14 tuổi có người yêu 19 tuổi quen trên mạng thì cha mẹ nên làm gì?
Nói chuyện với con trước, hỏi về người kia bằng câu hỏi mở, đặc biệt hỏi người kia có dặn giữ bí mật không. Không để con gặp riêng. Nếu người kia xin ảnh nhạy cảm, hẹn gặp riêng hay doạ dẫm, đưa con tới công an nơi gần nhất.
Cha mẹ có được đọc tin nhắn của con chưa thành niên không?
Cha mẹ có nghĩa vụ bảo vệ con chưa thành niên theo Điều 69 Luật Hôn nhân và gia đình, đồng thời phải tôn trọng ý kiến của con. Khi có dấu hiệu nguy hiểm, nên xem cùng con và nói rõ lý do, thay vì đọc lén làm con giấu kỹ hơn.
Con đã gửi ảnh nhạy cảm cho người lạ thì làm sao?
Không mắng con. Không xoá tin nhắn, không chụp lại ảnh. Ghi lại tài khoản người kia và thời điểm, đưa con tới công an trình báo. Bộ luật Hình sự có tội danh riêng bảo vệ người dưới 16 tuổi khỏi bị dụ dỗ vào mục đích khiêu dâm.
Có nên cấm con dùng mạng xã hội hẳn không?
Cấm hẳn thường khiến con dùng lén bằng máy khác. Hiệu quả hơn là thoả thuận rõ: giờ cất máy, không gặp riêng người quen qua mạng, không gửi ảnh riêng tư, và luôn có người lớn để kể. Cha mẹ cũng giữ thoả thuận đó.
Làm sao để con chịu kể khi có chuyện?
Con kể khi tin rằng kể ra không bị mắng. Nói trước với con rằng nếu ai làm con sợ hay khó chịu thì con không có lỗi. Khi con kể, cảm ơn con trước, xử lý sau. Phản ứng của cha mẹ ở lần đầu quyết định con có kể lần sau không.
Người kia doạ tung ảnh nếu con chia tay thì làm gì?
Không trả tiền, không gửi thêm gì, không đối chất. Lưu lại lời doạ, đưa con tới công an nơi gần nhất ngay trong ngày. Ở bên con, vì trẻ bị doạ thường rất sợ hãi; nếu con có dấu hiệu muốn làm hại bản thân, đưa con tới cơ sở y tế ngay.