Mỗi lần đưa tiền cho người yêu, khoản đó cần ít nhất một trong ba thứ: giấy biên nhận ghi rõ bản chất khoản tiền, nội dung chuyển khoản ghi đúng mục đích, và một tin nhắn người kia xác nhận đã nhận. Khoản vay cần giấy vay; khoản nhờ mua hộ cần giấy uỷ quyền và tài sản đứng tên bạn; khoản góp chung cần thoả thuận góp.
Giấy tờ không làm tình cảm kém đi; nó làm cho việc đã thoả thuận được nhớ giống nhau. Bài này đi qua tình huống của chị Lan, 36 tuổi, làm việc ở nước ngoài, quen một người đàn ông qua mạng tám tháng và đều đặn gửi tiền về để "xây nhà chung", để chỉ ra loại giấy nào hợp với khoản nào và cách ghi cho đúng.
Vì sao lời nói không đủ khi tiền đi xa
Chị Lan làm ở một xưởng may ở nước ngoài, hợp đồng ba năm. Chị quen anh Sơn qua một nhóm đồng hương, hai người gọi video mỗi tối. Anh nói đã để ý một mảnh đất gần nhà anh, giá tốt, chị gửi tiền về anh mua, rồi xây nhà để chị về là hai người cưới. Mười tháng, chị gửi tổng cộng gần 400 triệu đồng, qua nhiều lần, nội dung chuyển khoản để trống.
Người làm việc xa có một bất lợi rất thật: không ở đó để nhìn tận mắt. Chị Lan không thấy mảnh đất, không dự buổi ký giấy, không biết ngôi nhà đang xây tới đâu. Tất cả những gì chị có là lời kể và những tấm ảnh anh gửi. Đó là lý do người làm việc ở nước ngoài thường được nhắm tới trong các câu chuyện "xây tổ ấm chung": tiền đều, người ở xa, lại mong có một nơi để về.
Nói vậy không có nghĩa anh Sơn chắc chắn có ý xấu. Nhưng nếu một ngày hai người không còn yêu nhau, chị Lan cần chứng minh được bốn điều: chị đã đưa bao nhiêu, đưa để làm gì, tài sản mua bằng tiền ấy đứng tên ai, và anh đã đồng ý điều gì. Không có giấy tờ, cả bốn điều đều chỉ là lời chị nói đối diện lời anh nói.
Giấy tờ cũng bảo vệ người nhận tiền. Một người đàn ông nhận tiền của người yêu ở xa để lo việc chung, nếu mọi khoản đều có xác nhận rõ ràng, sẽ không bị nghi oan khi có hiểu lầm. Vì vậy đề nghị làm giấy là đề nghị có lợi cho cả hai, và nên được nói ra theo đúng tinh thần ấy.
Loại giấy nào hợp với khoản tiền nào
Lỗi phổ biến là dùng một kiểu giấy cho mọi khoản, hoặc không dùng giấy nào. Mỗi bản chất khoản tiền cần một loại xác nhận khác nhau:
| Bản chất khoản tiền | Giấy nên có | Điểm then chốt |
|---|---|---|
| Cho vay | Giấy vay tiền hoặc giấy xác nhận nợ | Số tiền, ngày nhận, hạn trả, chữ ký người vay |
| Nhờ mua hộ đất, nhà, xe | Giấy uỷ quyền mua cho bạn, tài sản đứng tên bạn | Người kia làm nhân danh bạn, không đứng tên mình |
| Gửi giữ hộ tiền | Giấy nhận giữ hộ | Ghi rõ đây là tiền của bạn, được rút khi nào |
| Góp chung để mua, xây | Văn bản thoả thuận góp | Phần góp mỗi người, tài sản đứng tên ai, xử lý khi chia tay |
| Quà, giúp đỡ không đòi lại | Không bắt buộc | Nên ghi chú trong nội dung chuyển khoản để chính bạn nhớ |
Chị Lan nhận ra các khoản chị gửi thực ra là nhờ mua đất và góp xây nhà, nhưng không có loại giấy nào trong hai dòng giữa bảng. Đó là phần chị cần bổ sung ngay, trước khi gửi thêm bất kỳ khoản nào.
Giấy vay hoặc biên nhận ghi những gì
Theo Điều 463 Bộ luật Dân sự, hợp đồng vay là thoả thuận bên cho vay giao tài sản, đến hạn bên vay phải hoàn trả; Điều 119 công nhận giao dịch bằng lời nói, văn bản, và thông điệp dữ liệu điện tử được coi như văn bản. Một tờ giấy viết tay rõ ràng vẫn là bằng chứng mạnh. Nên có:
- Họ tên, năm sinh, số giấy tờ tuỳ thân, nơi cư trú của hai bên.
- Số tiền bằng số và bằng chữ, cách giao (tiền mặt hay chuyển khoản, từ tài khoản nào sang tài khoản nào).
- Ngày nhận tiền và mục đích, ví dụ "vay để sửa nhà".
- Hạn trả cụ thể, hoặc ghi "trả khi bên cho vay yêu cầu, báo trước 30 ngày".
- Có lãi hay không; nếu có, lãi suất thoả thuận không vượt 20%/năm theo khoản 1 Điều 468, phần vượt không có hiệu lực.
- Chữ ký và họ tên viết tay của người vay; có người làm chứng thì ghi thêm họ tên, chữ ký người làm chứng.
Mỗi bên giữ một bản. Nếu ở xa, người vay có thể viết, ký, chụp rõ gửi bạn trước, bản gốc gửi qua đường bưu điện sau. Ảnh chụp đã có giá trị như một bằng chứng, nhưng bản gốc vẫn tốt hơn.
Nội dung chuyển khoản: ghi đúng và ghi sai
Nội dung chuyển khoản là dòng chữ ít người để ý nhất, nhưng lại là dòng duy nhất được ghi lại tự động, có ngày giờ, không ai sửa được. Mười lăm chữ ở đó có thể quyết định khoản tiền ấy là vay hay quà:
| Ghi kiểu này | Vấn đề | Nên ghi thế này |
|---|---|---|
| Để trống | Không ai biết tiền để làm gì | "Lan cho Sơn vay sửa nhà, hẹn trả 12/2027" |
| "Gửi anh" | Dễ bị hiểu là cho, tặng | "Lan gửi Sơn mua đất hộ, đất đứng tên Lan" |
| "Iu anh" | Thành bằng chứng của quà tặng | "Lan góp xây nhà đợt 2, theo thoả thuận góp ngày 5/3" |
| "Tiền đất" | Không rõ đất của ai, mua cho ai | "Lan trả tiền cọc đất thôn X cho bà Y qua Sơn, đất đứng tên Lan" |
| Chuyển nhiều lần nhỏ không ghi | Khó cộng lại và chứng minh mục đích | Đánh số đợt: "góp xây nhà đợt 3/5" |
Chuyển khoản thay vì đưa tiền mặt cũng là một lớp bảo vệ. Nếu buộc phải đưa tiền mặt, viết biên nhận ngay lúc giao, có người chứng kiến. Tiền mặt không để lại dấu vết nào ngoài trí nhớ của hai người, và trí nhớ thường khác nhau đúng vào lúc cần nó nhất. Với người ở nước ngoài, gửi qua kênh chính thức có biên lai cũng cho bạn một bản ghi có ngày giờ.
Xin tin nhắn xác nhận mà không làm người kia phật lòng
Nhiều người ngại xin giấy vì sợ người yêu nghĩ mình không tin. Tin nhắn xác nhận là cách nhẹ nhàng nhất, vì nó giống lời dặn hơn là thủ tục:
- "Anh nhận được 50 triệu đợt này chưa? Anh nhắn em một câu là đã nhận và dùng vào việc gì, để em ghi sổ cho khỏi lẫn."
- "Em ghi lại các đợt gửi để cuối năm tính cho dễ. Anh xác nhận giúp em tổng tới giờ là 380 triệu nhé."
- "Mảnh đất mua bằng tiền em gửi thì đứng tên em, anh nhắn lại em một câu cho chắc."
- "Khoản này em cho anh vay, cuối năm anh trả, đúng không anh?"
- "Em gửi mẫu giấy góp tiền xây nhà, anh đọc, ký rồi chụp gửi em nhé."
Phản ứng của người kia là thông tin. Người làm thật thường xác nhận ngay, thậm chí thấy yên tâm vì mọi thứ rõ ràng. Người tránh né, đổi chủ đề, hay giận vì bị "nghi ngờ" đang cho bạn biết điều bạn cần biết trước khi gửi khoản tiếp theo.
Gửi tiền nhờ mua đất, xây nhà: tên ai trên giấy
Đây là chỗ thiệt hại lớn nhất. Khi chị Lan gửi tiền để anh Sơn mua đất, nếu anh đứng tên mua, thì trên giấy tờ mảnh đất là của anh. Chị chỉ còn quyền đòi lại khoản tiền đã đưa, và phải chứng minh tiền ấy là của chị, đưa để mua đất cho chị.
Cách đúng là đất đứng tên chính người bỏ tiền. Nếu bạn ở xa không về được, có thể lập hợp đồng uỷ quyền cho người ở nhà thay bạn làm việc. Điều 562 Bộ luật Dân sự định nghĩa hợp đồng uỷ quyền là thoả thuận theo đó bên được uỷ quyền thực hiện công việc nhân danh bên uỷ quyền; khoản 5 Điều 565 buộc bên được uỷ quyền giao lại tài sản đã nhận và lợi ích thu được. Nghĩa là người kia mua cho bạn, nhân danh bạn, không phải mua cho họ.
Việc uỷ quyền từ nước ngoài, việc người đang ở nước ngoài đứng tên nhận chuyển nhượng đất ở trong nước đều có thủ tục riêng; nên hỏi cơ quan đại diện hoặc nơi công chứng trước khi gửi tiền, không dựa vào lời kể "bên này làm được hết".
Nếu hai người thật sự góp chung để xây nhà, lập văn bản ghi phần góp, nhà đứng tên ai, và khi chia tay thì người đứng tên trả lại phần góp của người kia ra sao. Văn bản ấy ký trước khi gửi đợt đầu, không phải sau đợt cuối.
Lưu giữ bằng chứng để dùng được khi cần
Giấy tờ chỉ có ích nếu tìm lại được. Một quy trình lưu giữ đơn giản, mất mười phút mỗi tháng:
- Tạo một bảng tổng: ngày, số tiền, cách gửi, bản chất khoản, giấy tờ kèm theo, đã xác nhận chưa.
- Sau mỗi lần gửi, chụp màn hình biên lai, tin nhắn xác nhận, lưu vào một thư mục riêng có tên rõ ràng.
- Mỗi tháng tải sao kê tài khoản, đánh dấu các dòng chuyển cho người yêu.
- Sao lưu thư mục ra hai nơi: một nơi bạn giữ, một nơi người thân bạn tin giữ hộ.
- Giấy gốc có chữ ký gửi về cho người thân cất, không để ở chỗ người yêu.
- Mỗi quý, đối chiếu bảng tổng với lời kể của người kia về tiến độ mua đất, xây nhà; chỗ nào lệch thì hỏi ngay.
Chị Lan làm bảng tổng trong một buổi tối nghỉ ca và nhận ra mình không có giấy tờ nào về mảnh đất. Chị dừng gửi tiền, nhờ em trai ở quê đến tận nơi xem đất và hỏi giấy tờ. Nếu kết quả cho thấy có gian dối, chị đã có đủ sao kê để gửi kèm đơn trình báo.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh chụp giấy vay qua tin nhắn có giá trị không?
Có giá trị làm bằng chứng, nhất là khi kèm sao kê chuyển tiền và tin nhắn trao đổi. Bản gốc có chữ ký vẫn tốt hơn vì khó bị nói là giả. Nếu ở xa, nhận ảnh trước rồi xin gửi bản gốc qua bưu điện.
Người yêu viết giấy vay bằng tên thường gọi thì có sao không?
Nên ghi đủ họ tên như trên giấy tờ tuỳ thân, kèm số giấy tờ. Tên thường gọi khiến việc xác định đúng người vay về sau thêm khó, nhất là khi người kia đổi số điện thoại hoặc tài khoản mạng xã hội.
Có cần công chứng giấy vay tiền giữa hai người không?
Pháp luật không bắt buộc công chứng giấy vay giữa cá nhân. Công chứng hoặc có người làm chứng giúp hạn chế tranh cãi về chữ ký. Với khoản lớn, bạn có thể cân nhắc chứng thực chữ ký để chắc chắn hơn.
Đã gửi nhiều lần không ghi nội dung, giờ bổ sung thế nào?
Lập một văn bản xác nhận tổng các khoản đã nhận, liệt kê từng lần theo ngày và số tiền dựa trên sao kê, ghi rõ mục đích, rồi đề nghị người kia ký. Nếu họ không chịu ký, tin nhắn đề nghị và câu trả lời của họ cũng là thông tin quan trọng.
Gửi tiền nhờ người yêu mua đất đứng tên họ thì giờ phải làm gì?
Gom bằng chứng tiền là của bạn và mục đích mua đất cho bạn. Đề nghị người kia lập văn bản xác nhận và làm thủ tục chuyển tên khi đủ điều kiện. Không đạt được thì hỏi luật sư hoặc trợ giúp pháp lý; có dấu hiệu gian dối thì trình báo công an.
Giấy tờ chặt chẽ quá có làm người yêu thấy bị nghi ngờ không?
Có thể lúc đầu họ thấy lạ. Bạn cứ nói rằng đây là thói quen bạn áp dụng với mọi khoản tiền lớn, kể cả với người nhà. Người làm ăn tử tế thường quen với giấy tờ; người khó chịu kéo dài với giấy tờ là điều đáng suy nghĩ.