Nếu căn nhà là tài sản riêng của mẹ và mẹ còn minh mẫn, con không có quyền ngăn mẹ bán, vì chủ sở hữu có quyền định đoạt tài sản của mình theo Bộ luật Dân sự; điều con làm được là xác định rõ nhà thuộc về ai, hỏi kỹ kế hoạch người yêu mới đưa ra, đề nghị mẹ chậm lại và có người chuyên môn đọc giấy tờ trước khi ký. Tình huống khác hẳn nếu căn nhà là tài sản chung của bố mẹ mà bố đã mất chưa chia di sản, vì khi đó các con có thể là người thừa kế phần của bố.
Tình huống giả định: bà Hạnh, 64 tuổi, goá chồng năm năm, quen ông Tuấn qua một nhóm du lịch người cao tuổi được bốn tháng. Ông Tuấn gợi ý bà bán căn nhà cũ ở ngoại ô để "góp chung mua một căn hộ trong phố cho hai người tuổi già". Con gái bà là chị Lan, 40 tuổi, biết chuyện khi môi giới tới chụp ảnh nhà. Bài này giúp chị Lan biết mình đang đứng ở đâu về pháp lý, và cách làm đúng để bảo vệ mẹ.
Câu trả lời ngắn: tài sản của ai, người đó quyết
Điều 158 Bộ luật Dân sự 2015 ghi quyền sở hữu gồm quyền chiếm hữu, quyền sử dụng và quyền định đoạt tài sản của chủ sở hữu. Điều 194 cho chủ sở hữu quyền bán, trao đổi, tặng cho, cho vay, để thừa kế tài sản. Nếu căn nhà đứng tên riêng mẹ và là tài sản riêng của mẹ, việc bán là quyền của mẹ, con không đứng ra ngăn được.
Nhiều người con nghĩ rằng vì mình là người thừa kế sau này nên có quyền giữ nhà. Không đúng. Quyền thừa kế chỉ phát sinh khi cha mẹ mất. Khi mẹ còn sống và minh mẫn, nhà là của mẹ, và mẹ có thể bán, tặng, để lại cho bất kỳ ai.
Nói ra điều này ngay từ đầu giúp chị Lan tránh một sai lầm phổ biến: tuyên bố với mẹ "nhà này là của các con, mẹ không được bán". Câu đó vừa sai về pháp lý, vừa đúng như điều ông Tuấn có thể đã nói trước với bà Hạnh, rằng con cái chỉ nhắm tài sản. Con có chỗ đứng vững hơn nhiều khi nói về sự an toàn của mẹ, không về phần của mình. Câu mở đầu chị Lan chọn là: "Nhà là của mẹ, mẹ muốn làm gì con cũng tôn trọng. Con chỉ xin mẹ cho con cùng đọc giấy tờ trước khi ký."
Căn nhà thuộc về ai: bảng xác định nhanh
Lấy giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và các giấy tờ liên quan ra đọc cùng mẹ. Mỗi tình huống dẫn tới một cách làm khác.
| Tình huống | Ai có quyền quyết định | Con làm gì |
|---|---|---|
| Nhà mẹ có trước khi cưới bố, hoặc được thừa kế, tặng riêng | Mẹ, là tài sản riêng | Chỉ khuyên, đề nghị chậm lại |
| Nhà bố mẹ tạo lập trong hôn nhân, bố còn sống | Cả bố và mẹ, sở hữu chung hợp nhất | Bố có quyền ngang mẹ trong việc định đoạt |
| Nhà chung của bố mẹ, bố đã mất, chưa chia di sản | Mẹ có phần của mẹ; phần của bố là di sản | Các con có thể là người thừa kế phần của bố |
| Bố mất có di chúc để phần của bố cho mẹ | Theo di chúc hợp pháp | Đọc di chúc, hỏi người có chuyên môn |
| Đã chia di sản, sổ sang tên riêng mẹ | Mẹ | Chỉ khuyên, đề nghị chậm lại |
| Có con cùng đứng tên hoặc có công đóng góp | Cần xem giấy tờ cụ thể | Hỏi văn phòng công chứng hoặc luật sư |
Nhà bà Hạnh rơi vào dòng thứ ba: hai vợ chồng mua khi đã cưới, ông mất không để di chúc, sổ vẫn đứng tên cả hai. Chị Lan nhận ra mình không chỉ là người lo cho mẹ, mà còn có thể là một trong những người có quyền liên quan tới phần của bố.
Khi bố đã mất mà chưa chia di sản
Tài sản tạo lập trong hôn nhân là tài sản chung. Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 ghi tài sản chung của vợ chồng gồm tài sản do vợ, chồng tạo ra, thu nhập trong thời kỳ hôn nhân, và quyền sử dụng đất có được sau khi kết hôn, trừ trường hợp được thừa kế riêng, tặng cho riêng.
Phần của bố trong tài sản chung là di sản. Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015 ghi di sản gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác.
Các con thuộc hàng thừa kế thứ nhất. Điều 651 Bộ luật Dân sự xếp vợ, chồng, cha mẹ, con của người chết vào hàng thừa kế thứ nhất, những người cùng hàng hưởng phần bằng nhau. Khi bố mất không để di chúc, mẹ và các con cùng hàng thừa kế phần của bố.
Vì vậy, bán cả căn nhà thường cần những người thừa kế cùng tham gia. Thủ tục cụ thể do văn phòng công chứng và cơ quan đăng ký đất đai hướng dẫn, tuỳ giấy tờ từng nhà. Con không nên tự kết luận mình có quyền chặn, nhưng nên biết rằng mình có thể phải được hỏi ý kiến.
Đừng dùng điều này để doạ mẹ. Biết quyền của mình để bảo vệ mẹ, không phải để gây áp lực. Chị Lan quyết định nói với mẹ: "Nhà còn phần của bố, mẹ con mình làm giấy tờ cho rõ trước đã", thay vì "con không ký đâu".
Những câu hỏi đặt cho kế hoạch người yêu mới đưa ra
Hỏi mẹ, và đề nghị mẹ hỏi ông Tuấn. Một kế hoạch thật thì trả lời được hết. Một kịch bản thì thường vấp ở câu thứ hai hoặc thứ ba.
- Tiền bán nhà sẽ đi đâu, chuyển vào tài khoản của ai, vào lúc nào?
- Căn hộ mới đứng tên ai? Nếu đứng tên chung, ông Tuấn góp bao nhiêu, đã có tiền chưa, tiền đó ở đâu?
- Căn hộ đó cụ thể ở đâu, đã đi xem chưa, chủ đầu tư hay chủ cũ là ai?
- Nếu hai người chia tay, mẹ lấy lại phần của mình bằng cách nào?
- Vì sao phải bán gấp, chờ ba tháng thì có mất gì không?
- Gia đình ông Tuấn có biết kế hoạch này không, con cái ông ấy nghĩ sao?
- Ông Tuấn có sẵn lòng ngồi với con gái của mẹ và một người có chuyên môn pháp lý để bàn không?
Bà Hạnh hỏi ông Tuấn câu thứ hai. Ông nói tiền của ông đang "kẹt ở một khoản đầu tư", sẽ góp sau, trước mắt bà cứ đứng ra mua và để tên cả hai. Câu trả lời đó tự nó chưa chứng minh ông có ý xấu, nhưng nó cho thấy toàn bộ rủi ro đang nằm ở phía bà.
Đề nghị mẹ chậm lại, từng bước
Mục tiêu không phải thắng một cuộc tranh luận mà là kéo dài thời gian, để mẹ có đủ thông tin quyết định.
- Xin mẹ chưa ký bất cứ giấy gì, kể cả giấy đặt cọc với môi giới, cho tới khi cả nhà ngồi lại.
- Cùng mẹ gom đủ giấy tờ nhà và cất ở nơi an toàn mẹ chọn. Không giữ giấy tờ của mẹ mà mẹ không đồng ý.
- Đề nghị một buổi hỏi ý kiến văn phòng công chứng hoặc luật sư, mẹ đi, con đi cùng, ông Tuấn được mời.
- Làm rõ phần di sản của bố nếu có, theo hướng dẫn của người có chuyên môn.
- Đề nghị một khoảng chờ có thời hạn, ví dụ ba tháng, để mẹ và ông Tuấn tìm hiểu nhau thêm.
- Ghi lại mọi lời hứa, lời hối thúc liên quan tới căn nhà, có ngày giờ.
Ông Tuấn từ chối buổi gặp với luật sư, nói "chuyện tình cảm sao lại đưa luật sư vào". Ba tuần sau ông thôi liên lạc với bà Hạnh. Không phải câu chuyện nào cũng kết thúc rõ ràng như vậy, nhưng khoảng chờ có thời hạn hầu như luôn làm lộ ra điều gì đó. Trong suốt thời gian chờ, chị Lan vẫn đều đặn đưa mẹ đi chợ, đi thăm bạn, để mẹ không thấy con chỉ xuất hiện khi có chuyện nhà đất.
Nếu mẹ đã ký vì bị lừa, và khi mẹ có dấu hiệu suy giảm trí nhớ
Điều 127 Bộ luật Dân sự 2015 cho một bên tham gia giao dịch do bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép quyền yêu cầu Toà án tuyên bố giao dịch đó vô hiệu. Lừa dối được định nghĩa là hành vi cố ý của một bên hoặc của người thứ ba nhằm làm bên kia hiểu sai lệch về chủ thể, tính chất của đối tượng hoặc nội dung giao dịch. Điều 132 đặt thời hiệu cho yêu cầu này là 02 năm, tính từ ngày người bị lừa dối biết hoặc phải biết giao dịch được xác lập do bị lừa dối. Đây là con đường khó, cần chứng cứ, kết quả không ai hứa trước được. Phòng ngừa luôn dễ hơn.
Trường hợp riêng là khi mẹ có dấu hiệu suy giảm trí nhớ, nhầm lẫn rõ rệt. Điều 23 Bộ luật Dân sự quy định người thành niên do tình trạng thể chất hoặc tinh thần mà không đủ khả năng nhận thức, làm chủ hành vi nhưng chưa tới mức mất năng lực hành vi dân sự thì có thể được Toà án tuyên bố là người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần, và chỉ định người giám hộ. Điều 128 cho phép yêu cầu tuyên bố vô hiệu giao dịch được xác lập đúng vào lúc người đó không nhận thức và làm chủ được hành vi.
Những quy định này dành cho tình trạng sức khoẻ thật, được xác định qua giám định và quyết định của Toà án. Đừng dùng chúng như một cách để giành quyền quyết định với một người mẹ vẫn minh mẫn chỉ vì mẹ yêu người con không thích. Nếu thấy mẹ hay quên, nhầm lẫn, việc đầu tiên là đưa mẹ đi khám, vì mẹ cần được chăm sóc sức khoẻ trước khi cần bất kỳ thủ tục nào.
Câu hỏi thường gặp
Con có quyền ngăn mẹ bán nhà không?
Nếu nhà là tài sản riêng của mẹ và mẹ minh mẫn thì không, theo Điều 194 Bộ luật Dân sự chủ sở hữu có quyền bán tài sản của mình. Nếu nhà là tài sản chung của bố mẹ mà bố đã mất chưa chia di sản, các con có thể là người thừa kế phần của bố.
Bố mất không để di chúc, mẹ có tự bán cả căn nhà được không?
Phần của bố trong tài sản chung là di sản theo Điều 612 Bộ luật Dân sự, các con và mẹ cùng thuộc hàng thừa kế thứ nhất theo Điều 651. Việc bán thường cần những người thừa kế cùng tham gia; thủ tục cụ thể nên hỏi văn phòng công chứng.
Người yêu mới xui mẹ bán nhà góp mua căn hộ chung thì hỏi gì?
Hỏi tiền bán nhà chuyển vào tài khoản ai, căn hộ đứng tên ai, người kia góp bao nhiêu và tiền đã có chưa, nếu chia tay mẹ lấy lại phần mình thế nào, và người kia có chịu ngồi với luật sư cùng gia đình không.
Mẹ đã ký bán nhà vì bị lừa thì có lấy lại được không?
Điều 127 Bộ luật Dân sự cho người bị lừa dối quyền yêu cầu Toà án tuyên bố giao dịch vô hiệu, thời hiệu 2 năm theo Điều 132. Đây là con đường khó, cần chứng cứ và người có chuyên môn pháp lý, không ai hứa trước được kết quả.
Mẹ hay quên, nhầm lẫn mà vẫn đòi bán nhà thì làm gì?
Đưa mẹ đi khám trước tiên. Nếu tình trạng nặng, Điều 23 Bộ luật Dân sự cho phép Toà án tuyên bố người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi dựa trên giám định pháp y tâm thần. Đây là thủ tục cho tình trạng sức khoẻ thật, không phải cách giành quyền quyết định.
Có nên giữ sổ đỏ của mẹ để mẹ không bán được không?
Không nên giữ giấy tờ của mẹ khi mẹ không đồng ý, việc đó dễ thành tranh chấp và làm mẹ đứng hẳn về phía người kia. Đề nghị mẹ tự cất ở nơi an toàn, chưa ký gì, và cùng đi hỏi ý kiến người có chuyên môn.