Nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi nỗi buồn sau vụ lừa kéo dài quá vài tuần mà không nhẹ đi, khi bạn không ngủ, không ăn, không làm được việc thường ngày, hoặc khi có ý nghĩ làm hại bản thân; trường hợp cuối cần đến cơ sở y tế ngay trong ngày. Hãy tìm đến bệnh viện, phòng khám có giấy phép, có địa chỉ rõ ràng, và tránh những "dịch vụ chữa lành" tự tìm đến bạn qua mạng sau khi bạn kể chuyện bị lừa.
Tình huống giả định: bà Xuân, 60 tuổi, nghỉ hưu, mất 400 triệu đồng tiền dưỡng già cho một người tự xưng kỹ sư. Hai tháng sau khi trình báo, bà vẫn nằm nhiều, ít nói, hay khóc lúc chiều tối và nói với con gái rằng "mẹ thấy mình vô dụng". Con gái bà muốn đưa mẹ đi khám nhưng không biết bắt đầu từ đâu, và sợ mẹ tự ái. Bài này đi qua từng câu hỏi của chị.
Buồn bình thường hay cần thêm người giúp
Bảng dưới không phải để tự chẩn đoán. Nó giúp bạn và người thân quyết định khi nào nên đặt lịch khám.
| Dấu hiệu | Thường gặp, thường qua đi | Nên gặp bác sĩ, chuyên gia |
|---|---|---|
| Giấc ngủ | Khó ngủ vài đêm, rồi đỡ dần | Hơn hai tuần mất ngủ gần như mỗi đêm, hoặc ngủ li bì cả ngày |
| Ăn uống | Ăn ít đi trong tuần đầu | Bỏ ăn kéo dài, sụt cân rõ |
| Tâm trạng | Buồn, khóc, giận, rồi có ngày nhẹ hơn | Buồn gần như cả ngày, mỗi ngày, kéo dài hơn hai tuần, không có ngày nào nhẹ |
| Sinh hoạt | Làm việc chậm, hay quên trong vài ngày | Không làm được việc nhà, việc làm, không tắm rửa, không ra khỏi nhà |
| Suy nghĩ | Tự trách, tua lại chuyện cũ | Thấy mình vô dụng, là gánh nặng, cuộc sống không còn ý nghĩa |
| Cơ thể | Mệt mỏi, căng thẳng | Tim đập nhanh, khó thở từng cơn, đau đầu, đau dạ dày kéo dài |
| An toàn | Không có | Có ý nghĩ làm hại bản thân: đến cơ sở y tế ngay, có người thân đi cùng |
Bà Xuân có ba dấu hiệu ở cột phải kéo dài hơn sáu tuần. Con gái bà không đợi thêm, đặt lịch khám vào tuần đó.
Ai có thể giúp và khác nhau thế nào
Bác sĩ chuyên khoa tâm thần ở bệnh viện. Khám, chẩn đoán và kê thuốc khi cần. Phù hợp khi có dấu hiệu nặng: mất ngủ kéo dài, không ăn, ý nghĩ làm hại bản thân. Nhiều bệnh viện đa khoa tuyến tỉnh có khoa hoặc phòng khám chuyên khoa này.
Chuyên viên, chuyên gia tâm lý lâm sàng. Trò chuyện trị liệu qua nhiều buổi, giúp bạn xử lý cảm giác xấu hổ, tự trách, nỗi nhớ, cơn giận. Không kê thuốc. Hãy hỏi rõ nơi họ làm việc, bằng cấp, và gặp ở cơ sở có địa chỉ cụ thể.
Bác sĩ đa khoa, bác sĩ gia đình. Điểm bắt đầu tốt cho người lớn tuổi ngại nói chuyện "tâm lý". Bác sĩ khám sức khoẻ chung, hỏi về giấc ngủ, tâm trạng, rồi giới thiệu tiếp nếu cần.
Người thân, bạn bè, nhóm sinh hoạt. Không thay được người có chuyên môn khi có dấu hiệu nặng, nhưng là chỗ dựa hằng ngày không thể thiếu. Người có chuyên môn gặp bạn một giờ mỗi tuần; người thân ở cạnh bạn những giờ còn lại.
Khi chưa biết bắt đầu từ đâu. Trạm y tế xã, phường nơi bạn ở có thể chỉ cho bạn nơi khám phù hợp gần nhất. Hỏi trực tiếp tại quầy, không cần kể chi tiết vụ lừa, chỉ cần nói bạn mất ngủ, buồn kéo dài và muốn được khám.
Cẩn thận với "chữa lành" và "lấy lại tiền" nhắm vào người vừa bị lừa
Người vừa bị lừa là mục tiêu của một làn sóng thứ hai. Sau khi bạn kể chuyện trên mạng hoặc tham gia một nhóm hỗ trợ nạn nhân, có thể xuất hiện người tự xưng "chuyên gia chữa lành sau lừa đảo", "nhà trị liệu cảm xúc", kèm lời mời tham gia khoá học đắt tiền, hoặc gói "tư vấn kèm hỗ trợ lấy lại tiền". Họ nói rất hiểu bạn, vì họ đã đọc câu chuyện của bạn.
Dấu hiệu nên dừng: họ tự tìm đến bạn, không có cơ sở làm việc cụ thể, yêu cầu chuyển khoản trước, hứa "chữa khỏi trong ba buổi" hoặc gắn việc chữa lành với việc lấy lại tiền đã mất, khuyên bạn đừng kể với gia đình. Một người làm nghề tử tế không hứa kết quả chắc chắn, không gắn trị liệu với chuyện thu hồi tiền, và không bảo bạn giấu người thân.
Cách an toàn nhất là tự chủ động tìm: hỏi bác sĩ quen, hỏi trạm y tế nơi bạn ở, đến bệnh viện có khoa tâm thần hoặc tâm lý. Con gái bà Xuân đưa mẹ đến bệnh viện tỉnh, nơi bà từng khám huyết áp nhiều lần, nên bà thấy quen và đỡ ngại.
Chuẩn bị cho buổi đầu tiên
Buổi đầu thường là buổi khó nhất. Chuẩn bị trước giúp bạn nói được điều quan trọng thay vì ngồi im.
- Ghi ra giấy ba điều làm bạn khổ nhất lúc này, chẳng hạn: không ngủ được, thấy mình vô dụng, sợ ra đường gặp người quen.
- Ghi từ khi nào và tần suất: bắt đầu sau ngày phát hiện, mỗi đêm chỉ ngủ ba tiếng, khóc gần như mỗi chiều.
- Liệt kê thuốc đang dùng, kể cả thuốc huyết áp, thuốc ngủ tự mua, thực phẩm chức năng.
- Mang theo người thân nếu muốn, và nói trước với họ phần nào bạn muốn tự kể.
- Không cần mang toàn bộ tin nhắn vụ lừa. Bác sĩ cần biết bạn đang thế nào hơn là chi tiết kịch bản.
- Chuẩn bị một câu hỏi bạn muốn hỏi: cần gặp mấy lần, có phải dùng thuốc không, người nhà nên làm gì.
Bà Xuân không muốn con gái ngồi trong phòng lúc kể chuyện. Hai mẹ con thoả thuận chị đợi ngoài, rồi vào nghe phần dặn dò cuối buổi. Trước khi vào, chị chỉ dặn mẹ một câu: "Mẹ cứ kể thật, chuyện gì cũng được, con không hỏi lại đâu." Sự riêng tư đó giúp bà kể được những điều bà chưa nói với ai.
Sau buổi đầu, đừng vội đánh giá là có ích hay không. Nhiều người thấy buổi đầu nặng nề vì phải kể lại chuyện đau. Hẹn trước với mình sẽ đi ít nhất hai, ba buổi rồi mới quyết định có tiếp tục với người này không.
Những câu mở lời dùng được ngay
Nhiều người không biết mở lời thế nào, nhất là người lớn tuổi. Bất kỳ câu nào dưới đây cũng đủ để bắt đầu:
- Người lớn tuổi nói với bác sĩ trẻ: "Hai tháng trước, cô phát hiện bị người quen qua mạng lừa mất tiền dưỡng già. Từ đó cô không ngủ được."
- "Em bị lừa tình, mất tiền, giờ em hay khóc, không muốn đi làm và thấy mình rất tệ."
- "Người nhà bảo em nên đi khám vì em thay đổi nhiều. Em cũng thấy mình không ổn."
- "Em có lúc nghĩ không muốn sống nữa." Câu này rất quan trọng, hãy nói ra; người có chuyên môn cần biết để giúp bạn an toàn.
Với người thân muốn rủ cha mẹ đi khám, tránh nói "mẹ bị bệnh tâm lý". Hãy nói về điều cụ thể: "Con thấy mẹ mất ngủ lâu rồi, mình đi khám xem sao, con đi cùng mẹ." Con gái bà Xuân nói đúng câu đó, và bà đồng ý sau hai lần được rủ.
Mất bao lâu và thế nào là đang tiến triển
Không ai nên hứa với bạn một mốc cố định. Có người chỉ cần vài buổi trò chuyện để gỡ được cảm giác tự trách; có người cần vài tháng, có người cần dùng thuốc một thời gian theo chỉ định của bác sĩ. Thời gian phụ thuộc vào mức độ cú sốc, sức khoẻ trước đó, và sự hỗ trợ xung quanh.
Dấu hiệu tiến triển thường đến từ những việc nhỏ: ngủ được thêm một tiếng, ăn hết bữa, ra chợ gặp người quen mà không vội về, có một buổi chiều không khóc. Bà Xuân kể dấu hiệu đầu tiên của bà là một sáng bà muốn tưới lại chậu cây đã bỏ khô mấy tuần.
Nếu sau một thời gian bạn thấy không hợp với người đang gặp, bạn có quyền đổi người khác. Nhưng đừng bỏ giữa chừng chỉ vì buổi đầu khó chịu; nói thẳng điều bạn thấy chưa ổn với chính người đó trước.
Chi phí khác nhau tuỳ nơi và hình thức. Hãy hỏi rõ giá mỗi buổi, có được bảo hiểm y tế chi trả phần nào không, trước khi bắt đầu. Một nơi làm việc tử tế sẽ trả lời rõ ràng điều này.
Người thân làm gì trong thời gian điều trị
Việc đưa đi khám mới là nửa đường. Nửa còn lại diễn ra ở nhà, trong những ngày giữa hai buổi gặp bác sĩ. Người thân không cần trở thành chuyên gia, nhưng có vài việc giúp nhiều hơn mọi lời khuyên. Thứ nhất là giữ nhịp: cùng ăn bữa tối, cùng đi bộ buổi sáng, nhắc giờ uống thuốc nếu bác sĩ có kê, và đưa đến đúng lịch hẹn.
Thứ hai là bớt nhắc chuyện tiền. Trong thời gian này, những câu như "giá mà mẹ nghe con" hay "bốn trăm triệu chứ ít gì" làm vết thương mở lại. Nếu có việc phải bàn về tiền, như làm việc với công an, với ngân hàng, hãy hẹn một giờ cụ thể, bàn xong thì thôi, không để chuyện đó lan sang mọi bữa cơm.
Thứ ba là để ý những thay đổi. Người thân thường thấy dấu hiệu sớm hơn người trong cuộc: bỏ thuốc, ngủ ít đi, lại khóc nhiều, lại nói những câu tuyệt vọng. Ghi lại và báo cho bác sĩ ở lần khám sau, hoặc đưa đi khám sớm hơn nếu thấy tệ đi rõ. Con gái bà Xuân ghi một cuốn sổ nhỏ, mỗi tối một dòng, và mang theo mỗi lần mẹ đi khám.
Cuối cùng, người chăm sóc cũng cần được nghỉ. Chia việc với anh chị em, nhận sự giúp đỡ của họ hàng, và đừng ngại nói với bác sĩ rằng chính mình cũng đang mệt.
Câu hỏi thường gặp
Bị lừa tình có cần đi khám tâm lý không?
Không phải ai cũng cần. Nhiều người hồi lại sau vài tuần nhờ người thân và nhịp sống thường ngày. Nên đi khám khi buồn, mất ngủ, bỏ ăn kéo dài hơn hai tuần, khi không làm được việc thường ngày, hoặc ngay lập tức khi có ý nghĩ làm hại bản thân.
Nên gặp bác sĩ tâm thần hay chuyên gia tâm lý?
Nếu có dấu hiệu nặng như mất ngủ kéo dài, bỏ ăn, ý nghĩ làm hại bản thân, nên bắt đầu với bác sĩ ở bệnh viện. Nếu chủ yếu là cảm giác xấu hổ, tự trách cần được gỡ dần, chuyên gia tâm lý lâm sàng ở cơ sở có địa chỉ rõ ràng là lựa chọn phù hợp.
Làm sao rủ cha mẹ lớn tuổi đi khám mà không làm họ tự ái?
Nói về điều cụ thể như mất ngủ, mệt mỏi thay vì dùng chữ bệnh tâm lý. Đề nghị đi cùng, chọn nơi cha mẹ đã quen khám, và cho họ thời gian. Có thể bắt đầu bằng bác sĩ đa khoa rồi được giới thiệu tiếp.
Có nên tin người tự nhắn tin mời chữa lành sau khi bị lừa không?
Nên cẩn thận. Người tự tìm đến, đòi chuyển khoản trước, hứa chữa khỏi nhanh hoặc gắn việc chữa lành với lấy lại tiền là dấu hiệu của một màn lừa tiếp theo. Hãy tự tìm đến cơ sở y tế có giấy phép và địa chỉ cụ thể.
Đi khám tâm lý có bị người khác biết không?
Thông tin khám chữa bệnh là chuyện riêng của bạn. Bạn có quyền chọn kể với ai và kể đến đâu. Khi đi cùng người thân, bạn cũng có thể đề nghị được nói chuyện riêng với bác sĩ một phần buổi khám.
Đã đi khám mà vẫn chưa thấy khá hơn thì sao?
Tiến triển thường chậm và không đều. Hãy nói thật với người đang giúp bạn rằng bạn chưa thấy khá hơn, để họ điều chỉnh cách làm. Nếu thấy không hợp, bạn có quyền đổi người khác, nhưng đừng bỏ hẳn việc tìm sự giúp đỡ.