Trong 30 ngày đầu sau khi phát hiện bị lừa tình, mục tiêu không phải là vui lại ngay, mà là giữ cho bốn thứ không sụp: giấc ngủ, bữa ăn, công việc và tiền chi tiêu hằng ngày. Hãy chia tháng đầu thành bốn tuần với mục tiêu nhỏ, có một người ở bên, hoãn mọi quyết định tài chính lớn và theo dõi vài dấu hiệu cần đi khám.
Tình huống giả định: cô Hạnh, 52 tuổi, bán tạp hoá ở đầu ngõ, phát hiện người đàn ông cô quen qua mạng gần một năm là kẻ lừa, sau khi đã chuyển 180 triệu đồng. Ba ngày sau, cô không mở cửa hàng, ăn vài thìa cháo, đêm nằm mở mắt tới sáng. Em gái cô từ quê lên ở cùng. Kế hoạch dưới đây là những gì hai chị em làm trong tháng đó.
Vì sao cơ thể phản ứng mạnh như vậy
Phát hiện bị lừa là một cú sốc kép: mất một khoản tiền lớn và mất một người mà bạn nghĩ là thân thiết nhất, cùng một lúc. Cơ thể phản ứng với cú sốc giống như với một mối nguy: tim đập nhanh, khó thở, dạ dày thắt lại, không muốn ăn, đầu óc tua đi tua lại không dừng. Nhiều người kể họ thấy như vừa bị ai đánh dù không ai chạm vào họ.
Những phản ứng này thường mạnh nhất trong một đến hai tuần đầu rồi giảm dần nếu được chăm sóc tối thiểu. Vấn đề là người bị lừa hay bỏ mặc mình đúng lúc này: không ăn vì không muốn, không ngủ vì đọc lại tin nhắn, không ra ngoài vì xấu hổ. Mỗi thứ bỏ mặc lại làm thứ khác tệ hơn, và từ đó những quyết định vội vàng xuất hiện: vay nóng để lấp, đồng ý với người lạ hứa lấy lại tiền.
Vì vậy kế hoạch tháng đầu tập trung vào những việc rất nhỏ, rất cụ thể, không đòi hỏi bạn phải thấy khá hơn mới làm được. Cô Hạnh nói lúc đầu cô thấy những việc này vô nghĩa, nhưng chính chúng giữ cô khỏi trượt dài.
Người thân cũng cần hiểu điều này để không đòi hỏi quá sớm. Câu "thôi quên đi, mất thì làm lại" nói ra trong tuần đầu thường khiến người bị lừa thấy mình không được hiểu. Câu hữu ích hơn là "chị không cần thấy ổn ngay, mình làm từng việc nhỏ thôi".
Tuần đầu: sáu việc tối thiểu mỗi ngày
Không cần làm hết một lúc. Đánh dấu vào một tờ giấy dán ở bếp, mỗi việc xong được một dấu.
- Ăn ba bữa, dù mỗi bữa chỉ vài thìa. Cháo, súp, sữa đều được. Người ở cùng nấu và ngồi ăn cùng.
- Uống đủ nước. Để sẵn một bình nước trong tầm mắt.
- Ra khỏi nhà ít nhất mười lăm phút. Đi bộ quanh ngõ, ra chợ cùng người thân.
- Có một người ở bên hoặc gọi điện mỗi ngày. Trong tuần đầu, tốt nhất có người ngủ cùng nhà.
- Làm một việc liên quan đến vụ lừa, rồi dừng. Hôm nay lưu tin nhắn, mai đi trình báo, ngày kia gọi ngân hàng. Không làm cả ngày.
- Tắt điện thoại hoặc để ngoài phòng ngủ từ mười giờ tối.
Tuần đầu cô Hạnh chỉ làm được bốn trên sáu việc mỗi ngày. Em gái cô không trách, chỉ nhắc: "Hôm nay được bốn, mai thử năm."
Người ở cùng cũng cần được nghỉ. Nếu có thể, chia ca với một người thân khác: người này ở ban ngày, người kia ở buổi tối. Người chăm sóc kiệt sức thì dễ nói ra những câu trách móc mà về sau cả hai đều hối hận.
Bốn tuần, bốn mục tiêu
Mỗi tuần có một trọng tâm. Đừng nhảy cóc sang tuần sau khi tuần này chưa ổn.
| Tuần | Trọng tâm | Việc cụ thể | Ai giúp |
|---|---|---|---|
| 1 | Giữ thân thể | Ăn, uống, ngủ, có người ở cùng; lưu bằng chứng; trình báo | Người thân ở cùng nhà |
| 2 | Lấy lại nhịp ngày | Dậy và ngủ đúng giờ; mở lại cửa hàng hoặc đi làm nửa ngày | Người thân, đồng nghiệp tin cậy |
| 3 | Sắp lại tiền | Kê tiền còn lại, khoản phải trả, chi tiêu tối thiểu mỗi tuần | Một người trong nhà giỏi tính toán |
| 4 | Nối lại với người khác | Gặp một người bạn cũ, tham gia lại một sinh hoạt quen | Bạn bè, hàng xóm, nhóm sinh hoạt |
Đến cuối tuần thứ tư, cô Hạnh mở cửa hàng cả ngày ba hôm mỗi tuần, ngủ được năm tiếng mỗi đêm. Cô vẫn buồn, nhưng cô nói cô "đứng được trên chân mình".
Nếu đến cuối tuần thứ hai bạn vẫn không làm được việc nào ở tuần một, đó là dấu hiệu nên đi khám sớm hơn, không đợi hết tháng.
Bảng này không phải bài kiểm tra để chấm điểm mình. Có tuần bạn sẽ lùi lại, nhất là khi có tin mới về vụ việc, khi phải lên làm việc với cán bộ, hay khi một tài khoản lạ nhắn tới. Lùi lại vài ngày rồi đi tiếp là chuyện bình thường; điều quan trọng là bạn không bỏ hẳn những việc của tuần một.
Giấc ngủ: những điều làm được ngay tối nay
Không đọc lại tin nhắn cũ sau tám giờ tối. Đây là thói quen phá giấc ngủ nhiều nhất. Nếu cần xem lại để bổ sung bằng chứng, làm vào buổi sáng, có người ngồi cạnh.
Sạc điện thoại ở phòng khác. Dùng đồng hồ báo thức thường. Nửa đêm thức giấc, bạn sẽ không với tay mở điện thoại.
Có một việc làm khi trằn trọc. Ra phòng khách ngồi, uống cốc nước ấm, gấp quần áo, đọc vài trang sách giấy. Quay lại giường khi buồn ngủ.
Giữ giờ dậy cố định. Dù đêm ngủ ít, vẫn dậy đúng giờ để tối hôm sau dễ ngủ hơn. Không ngủ bù quá lâu vào ban ngày.
Không tự dùng thuốc ngủ mua theo lời người quen. Nếu mất ngủ kéo dài, đi khám để bác sĩ quyết định. Người đang sốc rất dễ dùng quá liều hoặc phụ thuộc.
Hạn chế rượu bia và cà phê sau trưa. Rượu làm ngủ nhanh lúc đầu nhưng làm thức giấc giữa đêm; cà phê buổi chiều làm khó vào giấc.
Ghi lại điều lo lắng trước khi ngủ. Để một cuốn sổ cạnh giường. Khi một việc cần làm chợt nhớ ra, như gọi ngân hàng hay bổ sung tin báo, ghi một dòng rồi gấp sổ lại. Việc đó đã có chỗ nằm, đầu óc không phải giữ nó suốt đêm. Cô Hạnh nói cuốn sổ đó giúp cô thôi bật dậy lúc ba giờ sáng.
Công việc: nói gì với chỗ làm, nói gì với khách
Bạn không phải kể chi tiết cho ai. Vài câu dùng được ngay:
- Với cấp trên: "Em vừa gặp một chuyện gia đình khá nặng, cần nghỉ hai ngày và làm nửa ngày trong tuần tới. Em sẽ báo lại tình hình vào thứ Sáu."
- Với đồng nghiệp thân: "Em vừa bị lừa một khoản tiền lớn, đang giải quyết với công an. Có lúc em lơ đễnh, anh chị nhắc em giúp."
- Với khách quen ở cửa hàng: "Mấy hôm nay nhà có việc nên đóng cửa, giờ mở lại rồi." Không cần nói thêm.
- Với người tò mò hỏi dồn: "Chuyện riêng, đang được giải quyết, cảm ơn đã hỏi."
- Nếu có việc phải tính tiền, sổ sách, nhờ người kiểm lại trong vài tuần đầu, vì người đang sốc dễ nhầm lẫn.
Đi làm lại, dù ít giờ, thường giúp hơn là nghỉ dài. Công việc cho bạn một nhịp có sẵn, những người để chào hỏi và một phần tâm trí không nghĩ tới vụ lừa. Cô Hạnh mở cửa hàng lại từ tuần thứ hai, ban đầu chỉ buổi sáng; khách quen hỏi han vài câu rồi mua hàng như mọi ngày, và chính sự bình thường đó giúp cô thấy đời sống vẫn tiếp tục. Nếu công việc của bạn liên quan tới tiền của người khác, nên nói với cấp trên để được kiểm tra chéo trong thời gian này.
Tiền chi tiêu trong tháng đầu
Tháng đầu là lúc dễ đưa ra những quyết định tài chính tồi nhất: vay nóng để bù khoản đã mất, bán vội tài sản, rút sổ tiết kiệm còn lại để "đầu tư lấy lại", hoặc trả tiền cho người hứa lấy lại tiền hộ. Quy tắc đơn giản nhất: trong 30 ngày, không ký vay, không bán tài sản, không chuyển khoản lớn nào nếu chưa có một người thân xem cùng.
Việc nên làm là kê ra ba con số trên một tờ giấy: tiền còn trong tay, khoản phải trả trong tháng như tiền nhà, điện nước, nợ đến hạn, và chi tiêu tối thiểu mỗi tuần. Cô Hạnh nhờ em gái giữ sổ tiết kiệm còn lại và mỗi tuần rút đúng số tiền chợ. Tiền bán hàng hằng ngày cô ghi vào một cuốn sổ riêng.
Nếu có khoản nợ đến hạn mà không trả nổi, hãy chủ động liên hệ người cho vay trước ngày đến hạn, nói thật hoàn cảnh và xin lịch trả mới, thay vì vay chỗ khác để đắp vào. Những quyết định lớn hơn về tiền, như bán nhà hay dọn đi nơi khác, để sang tháng thứ hai hoặc thứ ba, khi đầu óc đã tỉnh hơn.
Dấu hiệu tháng đầu không ổn, cần đi khám ngay
Những phản ứng mạnh trong vài ngày đầu là thường gặp. Đi khám sớm khi có một trong những dấu hiệu sau:
- Hơn một tuần gần như không ngủ được, hoặc ngủ li bì không dậy nổi.
- Gần như không ăn trong nhiều ngày, sụt cân nhanh, chóng mặt khi đứng dậy.
- Tim đập nhanh, khó thở, tức ngực từng cơn. Những dấu hiệu này cần được bác sĩ kiểm tra cả về thể chất.
- Không làm được những việc tối thiểu như tắm rửa, ăn uống sau hai tuần.
- Uống rượu hoặc dùng thuốc nhiều hơn hẳn để chịu đựng.
- Nói những câu như "sống cũng chẳng để làm gì", "không muốn thức dậy nữa".
Nếu bạn hoặc người thân có ý nghĩ làm hại bản thân, đừng chờ: báo ngay cho một người thân ở gần và đưa người đó đến cơ sở y tế gần nhất ngay lúc đó. Người ở cùng trong tuần đầu nên cất những thứ có thể gây nguy hiểm và không để người đang sốc ở một mình qua đêm.
Câu hỏi thường gặp
Mất ngủ sau khi bị lừa tình bao lâu thì nên đi khám?
Nếu sau khoảng một tuần bạn vẫn gần như không ngủ được, hoặc mất ngủ kèm bỏ ăn, tim đập nhanh, thì nên đi khám sớm. Đừng tự mua thuốc ngủ theo lời người quen, vì người đang sốc dễ dùng sai liều.
Có nên nghỉ việc một thời gian sau khi bị lừa không?
Nghỉ vài ngày đầu là hợp lý, nhưng nghỉ dài thường làm bạn ở một mình với suy nghĩ nhiều hơn. Đi làm lại từng phần, có người kiểm tra chéo những việc liên quan đến tiền, thường giúp lấy lại nhịp nhanh hơn.
Trong tháng đầu có nên vay tiền để trả nợ cũ không?
Không nên vay chồng nợ. Hãy kê rõ các khoản phải trả, chủ động gặp người cho vay để xin giãn lịch, và hoãn mọi quyết định vay mới, bán tài sản trong 30 ngày nếu chưa có người thân cùng xem xét.
Người thân nên ở cùng bao lâu?
Tốt nhất có người ở cùng nhà trong tuần đầu, nhất là với người lớn tuổi sống một mình. Từ tuần thứ hai có thể chuyển sang gọi điện mỗi ngày và ghé thăm vài lần mỗi tuần, tuỳ cách người bị lừa đang hồi lại.
Làm sao biết mình đang hồi phục đúng hướng?
Dấu hiệu tốt là bạn ăn và ngủ đều hơn, làm được những việc thường ngày, gặp lại người quen mà không quá sợ. Buồn vẫn còn là bình thường. Nếu mọi thứ tệ đi thay vì khá lên sau hai tuần, nên đi gặp bác sĩ.