Khi một người trong nhà liên tục hỏi vay tiền với những lý do thay đổi, rồi lộ ra tiền đang đi tới một người yêu quen qua mạng, việc cần làm là dừng đưa tiền mặt ngay, chuyển sang giúp bằng việc cụ thể, ghi lại các khoản đã cho vay, và để cả nhà nói cùng một câu. Cho vay tiếp vì thương là vô tình giữ cho kịch bản chạy thêm một vòng. Từ chối thẳng thừng rồi cắt liên lạc thì người thân mất chỗ dựa cuối cùng, chỉ còn lại người ở đầu bên kia điện thoại.
Tình huống giả định: anh Phúc, 41 tuổi, có em gái là chị Hằng, 36 tuổi, ly hôn được một năm. Trong ba tháng, chị Hằng vay anh năm lần, tổng bảy mươi triệu đồng, khi thì sửa nhà, khi thì đóng tiền học cho con, khi thì trả nợ cho bạn. Một hôm con gái chị kể với cậu rằng mẹ hay gọi video với "chú ở nước ngoài" và khóc sau mỗi cuộc gọi. Anh Phúc cần làm gì với lần hỏi vay thứ sáu, và với bảy mươi triệu đã đưa?
Lý do vay thay đổi: nhìn ra dòng tiền đang chảy đi đâu
Đặt các lần vay cạnh nhau. Từng lần riêng lẻ nghe hợp lý, nhưng khi xếp thành hàng thì quy luật hiện ra.
| Lần | Lý do em đưa ra | Điều không khớp | Câu hỏi nhẹ có thể đặt |
|---|---|---|---|
| 1 | Sửa mái nhà dột, 10 triệu | Mùa khô, chưa thấy thợ tới | "Thợ nào làm vậy em, anh quen mấy người" |
| 2 | Đóng tiền học thêm cho con, 8 triệu | Con kể chưa đóng | "Để anh đóng thẳng cho trung tâm nhé" |
| 3 | Trả nợ cho một người bạn, 15 triệu | Không nói tên người bạn | "Bạn nào thế, có gấp tới vậy không" |
| 4 | Mẹ chồng cũ ốm, 12 triệu | Đã ly hôn, trước đây ít qua lại | "Bác ấy nằm viện nào, anh đi thăm cùng" |
| 5 | Mua hàng về bán online, 25 triệu | Không thấy hàng về nhà | "Hàng về chưa em, anh xem với" |
Năm lý do khác nhau, số tiền tăng dần, không lần nào có người nhận tiền mà anh Phúc biết mặt. Đó là dáng của một khoản tiền đang được chuyển tiếp đi nơi khác. Câu hỏi ở cột cuối không nhằm bắt lỗi em, mà để em thấy anh sẵn sàng giúp bằng việc, không chỉ bằng tiền.
Vì sao tiếp tục cho vay lại không giúp được em
Trong kịch bản lừa tình, người ở đầu bên kia không cần biết tiền lấy từ đâu. Khi tiền của nạn nhân cạn, họ chuyển sang gợi ý: vay người nhà, vay bạn bè, cầm đồ. Mỗi khoản anh Phúc đưa đều đi qua tay em gái rồi tới cùng một nơi. Em không có lỗi trong chuyện bị dẫn dắt, nhưng chừng nào tiền còn chảy, kịch bản còn có lý do để tiếp tục.
Cũng có một lý do ít được nói ra: mỗi lần anh cho vay mà không hỏi gì, em càng tin rằng mình đang xoay xở được, rằng chuyện này sắp kết thúc, rằng lần sau người kia sẽ trả lại. Sự rộng lượng của anh, ngoài ý muốn, kéo dài thêm hy vọng đó.
Điều này không có nghĩa là anh phải nghi ngờ mọi lần em xin giúp. Nó chỉ có nghĩa là, từ lần này, sự giúp đỡ phải đi theo đường khác: tới thẳng người bán, người thợ, nhà trường, nơi anh nhìn thấy được, chứ không qua tài khoản của em.
Tin nhắn mẫu khi em hỏi vay lần tiếp theo
Mỗi câu đều có hai phần: từ chối đưa tiền mặt, và đề nghị một việc cụ thể. Không có câu nào buộc tội.
- "Lần này anh không chuyển khoản được. Nếu là tiền học của bé thì gửi anh tên trung tâm, anh đóng thẳng."
- "Anh đang thắt lại chi tiêu nên không đưa tiền mặt nữa. Có việc gì cần làm thì em nói, anh đi cùng em."
- "Mấy lần trước anh đưa mà chưa rõ tiền đi đâu, anh hơi lo. Hai anh em ngồi lại nói chuyện một buổi nhé, anh không trách gì đâu."
- "Nếu có ai đang cần em gửi tiền, em cho anh nói chuyện với người đó một lần."
- "Anh không cho vay nữa, nhưng em đói, con ốm, nhà hỏng thì anh vẫn lo. Đừng ngại gọi."
Câu thứ tư rất hay làm lộ ra sự thật: người ở đầu bên kia gần như không bao giờ chịu nói chuyện với người thân của nạn nhân. Khi em gái trả lời "anh ấy bận, không tiện", anh Phúc không bình luận, chỉ ghi nhận và nhắc lại rằng mình vẫn sẵn sàng. Gửi tin nhắn vào buổi sáng, khi cả hai còn bình tĩnh, và đừng gửi nhiều câu một lúc.
Giúp bằng việc thay vì bằng tiền
Trả thẳng cho nơi cần trả. Tiền học, tiền viện phí, tiền thuê nhà, tiền điện nước: anh trả trực tiếp cho nơi thu, giữ biên lai. Nếu nhu cầu là thật, em vẫn được giúp đủ. Nếu nhu cầu là lý do bịa, em sẽ không còn gì để chuyển đi, và cũng không bị anh vạch trần trước mặt ai.
Mua đồ thay vì đưa tiền mua. Con cần sách vở, quần áo, anh mua và mang tới. Nhà cần sửa, anh gọi thợ quen tới làm và trả công.
Đi cùng em tới nơi cần tới. Đi khám bệnh, đi làm giấy tờ, đi gặp người đòi nợ nếu có. Sự có mặt của người thân là thứ kẻ lừa sợ nhất.
Giữ cho em một khoản nhỏ có kiểm soát. Nếu em thật sự túng quẫn vì đã chuyển hết đi, đưa một khoản đủ chi tiêu hằng tuần, đều đặn, không theo yêu cầu đột xuất. Như vậy em không bị đói, mà khoản tiền cũng không đủ lớn để gửi đi.
Không nói "anh biết hết rồi". Giúp bằng việc không cần kèm lời vạch trần. Nói ra sự thật là việc của một buổi trò chuyện riêng, khi em sẵn sàng, không phải ở mỗi lần em xin tiền.
Bảy mươi triệu đã cho vay: ghi lại, nhưng chưa đòi lúc này
Điều 463 Bộ luật Dân sự 2015 định nghĩa hợp đồng vay tài sản là sự thoả thuận theo đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay, khi đến hạn bên vay phải hoàn trả tài sản cùng loại. Điều 466 quy định bên vay tài sản là tiền thì phải trả đủ khi đến hạn. Giữa anh em trong nhà, việc vay thường bằng lời, nhưng lời nói vẫn là một thoả thuận vay.
Việc anh Phúc nên làm bây giờ là tự ghi lại: ngày, số tiền, cách đưa, lý do em nói lúc đó, giữ ảnh chụp giao dịch nếu chuyển khoản. Bảng ghi này có hai công dụng. Một là để sau này, khi em đã ra khỏi chuyện, hai anh em ngồi lại tính chuyện trả dần mà không cãi nhau về con số. Hai là nếu em quyết định trình báo về việc bị lừa, số tiền em vay của người thân để chuyển đi cũng là một phần thiệt hại cần kê ra.
Điều không nên làm là đòi gắt trong lúc này. Đòi tiền khi em đang bị dẫn dắt chỉ đẩy em đi vay chỗ khác, nhiều khi ở những nơi lãi cao và đòi nợ gắt hơn nhiều. Ghi lại, giữ đó, chờ.
Khi em đã vay thêm ở bên ngoài
Người bị dẫn dắt lâu thường không chỉ vay người nhà. Trước khi lo trả hộ, cả nhà cần biết rõ từng khoản, ai cho vay, ai đã ký gì.
| Tình huống | Ai phải trả theo nguyên tắc | Cả nhà nên làm gì |
|---|---|---|
| Em vay bạn bè, đồng nghiệp bằng lời hoặc giấy tay | Em là người vay, em có nghĩa vụ trả | Cùng em lập danh sách nợ, chưa trả hộ vội |
| Em vay qua ứng dụng, cầm đồ, lãi cao | Em là người vay | Ưu tiên khoản lãi cao nhất khi tính chuyện sắp lại nợ |
| Người cho vay gọi điện, tới nhà đòi người thân trả | Người không ký vay, không đứng ra bảo lãnh thì về nguyên tắc không phải trả thay | Không ký gì dưới sức ép, ghi lại, báo công an nếu bị đe doạ |
| Anh đã ký bảo lãnh cho một khoản của em | Anh có thể phải chịu trách nhiệm theo giấy đã ký | Đọc lại giấy, hỏi người có chuyên môn pháp lý trước khi trả |
| Em dùng tên, giấy tờ của bố mẹ để vay | Cần làm rõ ai đã ký, ai đồng ý | Giữ giấy tờ gốc, hỏi ý kiến pháp lý, không tự thoả thuận miệng với bên cho vay |
Chị Hằng có thêm hai khoản vay bạn, tổng gần bốn mươi triệu, và một khoản cầm sợi dây chuyền. Anh Phúc không trả hộ ngay. Hai anh em ngồi viết ra từng khoản, xếp theo mức lãi, rồi thống nhất để chị tự nói chuyện với từng người cho vay, anh chỉ đi cùng. Nợ của em được nhìn thẳng, nhưng không biến thành nợ của cả nhà chỉ vì một cuộc gọi đòi gắt.
Để cả nhà nói cùng một câu
Nếu em hỏi vay anh không được, em sẽ hỏi bố mẹ, chị dâu, bạn bè. Một người từ chối trong khi người khác vẫn đưa thì việc từ chối chẳng còn tác dụng.
- Gọi riêng từng người em có thể hỏi vay: bố mẹ, anh chị em khác, vợ hoặc chồng của mình. Kể ngắn những gì đã thấy, không kết luận thay.
- Thống nhất một câu chung: "Nhà mình không đưa tiền mặt, nhưng việc gì cần làm thì làm giúp." Ai cũng nói đúng câu đó.
- Chọn một người làm đầu mối nói chuyện thẳng với em về người yêu qua mạng, thường là người em tin nhất, không nhất thiết là anh cả.
- Dặn nhau không ai mắng em, không gọi em là dại, không kể với hàng xóm.
- Hẹn nhau cập nhật mỗi tuần: em có hỏi vay ai không, có ai đã đưa không, em có vẻ thế nào.
Nếu trong lúc nói chuyện, em gái có lời nào cho thấy ý nghĩ làm hại bản thân, hãy ở bên em, báo người thân gần nhất và đưa em tới cơ sở y tế ngay. Tiền có thể tính sau, người thì không.
Câu hỏi thường gặp
Người nhà vay tiền gửi người yêu qua mạng có nên cho vay tiếp không?
Không nên đưa tiền mặt hay chuyển khoản thêm. Mỗi khoản đều có thể đi tới người ở đầu bên kia. Thay vào đó, giúp bằng việc: trả thẳng cho trường học, viện, thợ sửa nhà, và mua đồ thiết yếu mang tới tận tay.
Có nên bắt người thân viết giấy vay tiền không?
Với các khoản đã đưa, tự ghi lại ngày, số tiền, lý do và giữ ảnh giao dịch là đủ cho lúc này. Bắt viết giấy ngay khi họ đang bị dẫn dắt dễ khiến họ né tránh. Theo Điều 463 Bộ luật Dân sự, thoả thuận vay vẫn tồn tại dù chỉ bằng lời.
Từ chối cho vay thì người thân có giận và cắt liên lạc không?
Có thể giận vài ngày. Giữ liên lạc đều, nhắc rằng nhà vẫn giúp mọi nhu cầu thật, chỉ không đưa tiền mặt. Khi lời từ chối đi kèm sự giúp đỡ cụ thể, phần lớn người thân sẽ quay lại, nhất là khi kịch bản bắt đầu lộ ra.
Làm sao biết chắc tiền đang được gửi cho người yêu online?
Thường không biết chắc ngay. Để ý những dấu hiệu như lý do vay thay đổi liên tục, số tiền tăng dần, không ai thấy được người nhận, và lời kể từ người sống cùng. Không cần chắc mới đổi cách giúp, vì giúp bằng việc vẫn đủ cho nhu cầu thật.
Có nên báo công an thay người thân không?
Trình báo thường cần chính người bị thiệt hại kể lại và cung cấp chứng cứ, nên tốt nhất là đi cùng họ khi họ đồng ý. Nếu có dấu hiệu đe doạ, tống tiền hoặc người thân gặp nguy hiểm, báo công an nơi gần nhất ngay, không chờ.
Khoản tiền đã cho vay có đòi lại được không?
Về nguyên tắc, bên vay có nghĩa vụ trả theo Điều 466 Bộ luật Dân sự. Thực tế người thân đã chuyển hết đi thì khó trả ngay. Ghi lại các khoản, chờ người thân ra khỏi chuyện rồi cùng thoả thuận trả dần, tránh đòi gắt lúc họ đang khủng hoảng.