Người bị lừa dối kết hôn có quyền tự mình yêu cầu toà án huỷ việc kết hôn trái pháp luật theo khoản 1 Điều 10 Luật Hôn nhân và gia đình, vì việc kết hôn đã vi phạm điều kiện tự nguyện tại điểm b khoản 1 Điều 8. Huỷ kết hôn khác ly hôn: huỷ là xác định hôn nhân ngay từ đầu không đáp ứng điều kiện luật định, còn ly hôn là chấm dứt một hôn nhân hợp pháp.
Luật không liệt kê từng kiểu lừa dối trong kết hôn, nên mỗi vụ được toà án xem xét trên chứng cứ cụ thể. Bài này theo tình huống của cô Lan, 45 tuổi, cưới sau bốn tháng quen rồi phát hiện người chồng đã dựng lên gần như toàn bộ lý lịch của mình, để bạn hiểu hai con đường, quyền của mình và những gì cần chuẩn bị. Đây là thông tin chung, không thay cho ý kiến của luật sư về vụ việc cụ thể.
Bốn tháng quen, tám tháng sống chung
Cô Lan có một tiệm may nhỏ và căn nhà riêng do bố mẹ cho. Cô quen ông Đạt trong một chuyến du lịch theo đoàn. Ông nói mình là kỹ sư về hưu sớm, chưa từng kết hôn, có nhà ở một tỉnh khác. Bốn tháng sau họ đăng ký kết hôn. Ông dọn về ở nhà cô.
Tám tháng sau, cô Lan tình cờ gặp một người đến tìm ông Đạt đòi nợ. Từ đó, từng mảnh câu chuyện vỡ ra: ông chưa bao giờ là kỹ sư, căn nhà ở tỉnh kia không tồn tại, và trong thời gian chung sống ông đã vay nhiều người, lấy danh nghĩa "chồng chủ tiệm may". Ông còn nhiều lần thúc cô thế chấp căn nhà để "đầu tư".
Cô Lan không biết nên làm gì: ly hôn như bao cặp khác, hay có cách nào để nói với pháp luật rằng ngay từ đầu cô đã bị lừa? Câu hỏi ấy không chỉ là chuyện danh nghĩa. Nó ảnh hưởng tới cách giải quyết tài sản và cách cô nhìn lại chính quãng thời gian đã qua.
Cô cũng tự trách mình cưới quá vội. Nhưng quyết định kết hôn của cô dựa trên những gì người kia nói; người dựng lên lý lịch giả mới là người phải chịu trách nhiệm về sự dối trá đó.
Luật nói gì về lừa dối kết hôn
Lừa dối kết hôn là hành vi bị cấm. Điểm b khoản 2 Điều 5 Luật Hôn nhân và gia đình liệt kê tảo hôn, cưỡng ép kết hôn, lừa dối kết hôn, cản trở kết hôn trong các hành vi bị cấm.
Kết hôn phải do hai bên tự nguyện quyết định. Điểm b khoản 1 Điều 8 đặt điều kiện việc kết hôn do nam và nữ tự nguyện quyết định. Sự tự nguyện dựa trên thông tin bị dựng lên là căn cứ để xem xét việc kết hôn có vi phạm điều kiện này hay không.
Vi phạm điều kiện thì là kết hôn trái pháp luật. Khoản 6 Điều 3 giải thích kết hôn trái pháp luật là việc đã đăng ký kết hôn nhưng một hoặc cả hai bên vi phạm điều kiện kết hôn theo Điều 8.
Người bị lừa có quyền tự mình yêu cầu. Khoản 1 Điều 10 nói người bị cưỡng ép kết hôn, bị lừa dối kết hôn có quyền tự mình yêu cầu, hoặc đề nghị cá nhân, tổ chức tại khoản 2 yêu cầu toà án huỷ việc kết hôn trái pháp luật. Các tổ chức ở khoản 2 gồm cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, về trẻ em và Hội Liên hiệp Phụ nữ.
Toà án là nơi giải quyết. Khoản 1 Điều 11 nói việc xử lý kết hôn trái pháp luật do toà án thực hiện theo Luật này và pháp luật tố tụng dân sự. Bạn gửi yêu cầu tới toà án có thẩm quyền.
Huỷ kết hôn trái pháp luật và ly hôn khác nhau thế nào
Bảng dưới so hai con đường theo các điều của Luật Hôn nhân và gia đình:
| Huỷ kết hôn trái pháp luật | Ly hôn | |
|---|---|---|
| Bản chất | Hôn nhân vi phạm điều kiện kết hôn từ khi đăng ký (khoản 6 Điều 3) | Chấm dứt quan hệ vợ chồng hợp pháp theo bản án, quyết định của toà án (khoản 14 Điều 3) |
| Căn cứ cần chứng minh | Có sự lừa dối làm việc kết hôn không còn là tự nguyện | Theo các căn cứ ly hôn của luật |
| Hậu quả với quan hệ hai người | Phải chấm dứt quan hệ như vợ chồng (khoản 1 Điều 12) | Chấm dứt quan hệ hôn nhân |
| Con chung | Giải quyết như khi ly hôn (khoản 2 Điều 12) | Theo quy định khi ly hôn |
| Tài sản, nợ, hợp đồng | Giải quyết theo Điều 16: theo thoả thuận, không thoả thuận thì theo Bộ luật Dân sự | Theo chế độ tài sản vợ chồng |
| Khả năng toà công nhận hôn nhân | Có, nếu khi giải quyết cả hai đã đủ điều kiện và cùng yêu cầu công nhận (khoản 2 Điều 11) | Không áp dụng |
Điểm đáng chú ý là tài sản. Khi huỷ kết hôn trái pháp luật, khoản 3 Điều 12 dẫn sang Điều 16: quan hệ tài sản giải quyết theo thoả thuận, nếu không có thoả thuận thì theo Bộ luật Dân sự, và phải bảo đảm quyền lợi hợp pháp của phụ nữ và con; công việc nội trợ được coi như lao động có thu nhập. Cách giải quyết này khác với chế độ tài sản chung của vợ chồng trong hôn nhân hợp pháp. Bạn nên hỏi luật sư để biết con đường nào phù hợp hơn với tài sản cụ thể của mình.
Chuẩn bị chứng cứ về sự lừa dối
Toà án cần thấy những gì người kia nói trước khi cưới là sai sự thật, và chính những điều đó đã dẫn bạn tới quyết định kết hôn. Gom lại các nhóm tài liệu sau:
- Tin nhắn, thư từ trước khi cưới có lời người kia tự giới thiệu về nghề nghiệp, tài sản, tình trạng hôn nhân, gia đình.
- Tài liệu cho thấy các thông tin đó không đúng: xác nhận từ nơi họ nói từng làm việc, người quen cũ, giấy tờ có được một cách hợp pháp.
- Lời kể của người làm chứng đã nghe người kia nói những điều đó, ví dụ bạn bè, họ hàng có mặt trong buổi ra mắt.
- Dấu vết cho thấy mục đích không phải xây dựng gia đình: các lần thúc bạn thế chấp, vay tiền, đứng tên tài sản.
- Thông tin về các khoản nợ người kia vay nhân danh bạn hoặc gia đình trong thời gian chung sống.
- Ghi chép theo ngày về thời điểm bạn phát hiện từng điều sai sự thật.
Đừng tự ý đột nhập, mở điện thoại, đọc trộm thư từ của người kia để tìm chứng cứ. Điều 38 Bộ luật Dân sự bảo vệ bí mật thư tín, điện thoại của mọi người, và chứng cứ có được theo cách đó có thể gây rắc rối cho chính bạn.
Khi lừa dối kết hôn đi kèm chiếm đoạt tài sản
Trong trường hợp của cô Lan, chuyện không dừng ở lý lịch giả. Ông Đạt đã vay tiền nhiều người nhân danh "chồng chủ tiệm may" và nhiều lần thúc cô thế chấp nhà. Nếu có khoản tiền hoặc tài sản nào cô đã giao cho ông dựa trên những lời nói dối, đó là phần có thể trình báo riêng theo Điều 174 Bộ luật Hình sự về lừa đảo chiếm đoạt tài sản, với mốc chung từ 2 triệu đồng.
Với các giao dịch dân sự cô đã ký vì tin lời ông, Điều 127 Bộ luật Dân sự cho phép bên bị lừa dối yêu cầu toà án tuyên bố giao dịch vô hiệu. Lừa dối trong giao dịch dân sự được hiểu là hành vi cố ý nhằm làm cho bên kia hiểu sai lệch về chủ thể, tính chất của đối tượng hoặc nội dung giao dịch.
Với các khoản ông vay người khác nhân danh mình, cô Lan cần biết rõ cô có ký hay đồng ý với khoản nào không. Ghi lại từng khoản, ai cho vay, bao nhiêu, cô có liên quan hay không. Đừng tự trả nợ thay để giữ thể diện khi chưa rõ nghĩa vụ thuộc về ai.
Ba việc này, gồm yêu cầu huỷ kết hôn, trình báo hành vi chiếm đoạt và yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu, có thể đi song song. Một luật sư có thể giúp bạn sắp xếp thứ tự hợp lý.
Cũng cần lưu ý: nếu người kia đang có vợ hoặc chồng hợp pháp mà vẫn kết hôn với bạn, đó là vi phạm một điều kiện khác, thuộc điểm c khoản 2 Điều 5 và điểm d khoản 1 Điều 8. Khi đó, khoản 2 Điều 10 cho vợ, chồng hợp pháp của người đó, cha mẹ, con của người kết hôn trái pháp luật cùng một số cơ quan, tổ chức quyền yêu cầu toà án huỷ. Hãy kể với luật sư mọi điều bạn phát hiện, vì căn cứ khác nhau dẫn tới cách yêu cầu khác nhau.
Giữ an toàn và nói với gia đình
Khi người kia biết bạn đã phát hiện, phản ứng có thể khó đoán. Vài việc nên làm trước khi đối mặt:
- Cất giấy tờ nhà đất, sổ tiết kiệm, căn cước, giấy chứng nhận kết hôn ở nơi người kia không lấy được, hoặc gửi người thân giữ.
- Báo với ngân hàng của bạn qua kênh chính thức nếu có tài khoản chung hoặc người kia biết thông tin đăng nhập.
- Nói với một người thân về kế hoạch, và hẹn giờ liên lạc trong những ngày căng thẳng.
- Nếu người kia doạ dẫm hoặc có dấu hiệu bạo lực, báo công an ngay, đến cơ sở y tế nếu bị thương.
- Câu nói với con cái hoặc anh chị em: "Mẹ phát hiện ông ấy nói dối gần như mọi thứ trước khi cưới. Mẹ đang làm thủ tục với toà án. Mẹ cần mọi người giúp giữ giấy tờ và đừng ký gì nếu ông ấy nhờ."
Con trai cô Lan đã đề nghị cô dọn sang ở với anh vài tuần trong lúc làm thủ tục. Có một nơi yên ổn để ngủ và suy nghĩ giúp cô đưa ra quyết định tỉnh táo hơn nhiều so với những đêm thức trắng một mình.
Câu hỏi thường gặp
Bị lừa dối để kết hôn thì có được huỷ kết hôn không?
Có thể. Khoản 1 Điều 10 Luật Hôn nhân và gia đình cho người bị lừa dối kết hôn quyền tự mình yêu cầu toà án huỷ việc kết hôn trái pháp luật vì vi phạm điều kiện tự nguyện tại điểm b khoản 1 Điều 8. Toà án quyết định dựa trên chứng cứ.
Huỷ kết hôn trái pháp luật khác ly hôn ở điểm nào?
Huỷ kết hôn xác định việc kết hôn vi phạm điều kiện ngay từ khi đăng ký, còn ly hôn chấm dứt một hôn nhân hợp pháp. Khi huỷ, tài sản giải quyết theo Điều 16 và con chung giải quyết như khi ly hôn theo Điều 12.
Ngoài người bị lừa, ai có thể đề nghị huỷ việc kết hôn?
Người bị lừa dối có thể đề nghị cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em hoặc Hội Liên hiệp Phụ nữ yêu cầu toà án huỷ, theo khoản 1 và khoản 2 Điều 10 Luật Hôn nhân và gia đình.
Khi huỷ kết hôn trái pháp luật, tài sản chia thế nào?
Theo Điều 16, tài sản giải quyết theo thoả thuận; nếu không thoả thuận được thì theo Bộ luật Dân sự, bảo đảm quyền lợi của phụ nữ và con, và công việc nội trợ được coi như lao động có thu nhập.
Toà có thể không huỷ mà công nhận hôn nhân không?
Theo khoản 2 Điều 11, nếu khi giải quyết cả hai bên đã đủ điều kiện kết hôn và cùng yêu cầu công nhận, toà án công nhận quan hệ hôn nhân. Nếu bạn không yêu cầu công nhận, điều kiện "hai bên cùng yêu cầu" không có.
Có thể vừa yêu cầu huỷ kết hôn vừa trình báo lừa đảo không?
Có thể. Yêu cầu huỷ kết hôn thuộc toà án theo Luật Hôn nhân và gia đình, còn hành vi chiếm đoạt tài sản bằng thủ đoạn gian dối có thể trình báo với cơ quan công an theo Điều 174 Bộ luật Hình sự. Hai việc có thể đi song song.