Người bị lừa tình có thể yêu cầu người gây ra trả lại tài sản và bồi thường thiệt hại thực tế, gồm tài sản bị mất, lợi ích gắn với tài sản và chi phí hợp lý để ngăn chặn, khắc phục thiệt hại theo Điều 589 Bộ luật Dân sự. Khoản tiền bù đắp tổn thất tinh thần được Bộ luật Dân sự quy định rõ cho trường hợp danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm (Điều 592), và Điều 48 Bộ luật Hình sự cho toà án buộc người phạm tội bồi thường về vật chất, công khai xin lỗi khi phạm tội gây thiệt hại về tinh thần.
Nói cách khác, luật có chỗ cho nỗi đau tinh thần, nhưng mỗi khoản cần căn cứ và chứng từ riêng. Bài viết theo hoàn cảnh của bà Lựu, 63 tuổi, bị một người quen qua mạng lừa mất tiền tiết kiệm rồi phải nằm viện vì suy sụp, để bạn hiểu luật tính những khoản nào, giới hạn ở đâu, và lập bảng kê thiệt hại cho đầy đủ.
Không chỉ là số tiền đã chuyển
Bà Lựu sống một mình sau khi chồng mất, con gái ở thành phố khác. Bà quen một người đàn ông xưng là bác sĩ đang công tác xa. Trong năm tháng, bà chuyển cho ông ta tổng cộng 210 triệu đồng, phần lớn là tiền tiết kiệm và một sổ tiết kiệm rút trước hạn. Khi biết mình bị lừa, bà mất ngủ nhiều tuần, sụt cân, phải nhập viện điều trị.
Con gái bà, chị Nga, xin nghỉ không lương hai tuần để về chăm mẹ, rồi nhiều lần đưa mẹ đi làm việc với cơ quan công an. Chị hỏi: ngoài số tiền mẹ bị lấy, những khoản như tiền viện, tiền lãi mất vì rút sổ trước hạn, những ngày chị nghỉ làm, có tính được không? Còn nỗi đau của mẹ, có ai đền không?
Đó là câu hỏi chính đáng. Pháp luật không chỉ nhìn vào số tiền chuyển khoản. Nhưng mỗi loại thiệt hại đi theo một điều khoản khác nhau, với điều kiện khác nhau. Hiểu đúng giúp bạn yêu cầu đủ, không bỏ sót, và không đặt kỳ vọng sai. Phần dưới đi từ các điều luật nền tảng tới một bảng kê cụ thể mà chị Nga đã lập cho mẹ.
Các điều luật đặt nền cho việc bồi thường
Nguyên tắc chung: ai gây thiệt hại phải bồi thường. Khoản 1 Điều 584 Bộ luật Dân sự nêu người nào có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường.
Thiệt hại thực tế được bồi thường toàn bộ và kịp thời. Khoản 1 Điều 585 đặt nguyên tắc này và cho phép các bên thoả thuận mức, hình thức, phương thức bồi thường.
Thiệt hại do tài sản bị xâm phạm gồm bốn nhóm. Điều 589 liệt kê: tài sản bị mất, bị huỷ hoại, hư hỏng; lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản bị mất hoặc giảm sút; chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế, khắc phục thiệt hại; và thiệt hại khác do luật quy định.
Tổn thất tinh thần có điều khoản riêng cho danh dự, nhân phẩm. Khoản 2 Điều 592 cho người bị xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín được thêm một khoản tiền bù đắp tổn thất tinh thần; nếu không thoả thuận được thì tối đa không quá mười lần mức lương cơ sở do Nhà nước quy định.
Trong vụ án hình sự. Khoản 1 Điều 48 Bộ luật Hình sự buộc người phạm tội trả lại tài sản đã chiếm đoạt và bồi thường thiệt hại vật chất đã được xác định; khoản 2 nói nếu phạm tội gây thiệt hại về tinh thần, toà án buộc người phạm tội bồi thường về vật chất, công khai xin lỗi người bị hại.
Bảng kê thiệt hại của bà Lựu: khoản nào, căn cứ nào
Bảng dưới là cách chị Nga sắp xếp các khoản để nộp kèm đơn. Cột cuối là thứ giấy tờ cần có, vì thiếu chứng từ thì khoản đó khó được chấp nhận:
| Khoản | Số tiền ước tính | Gắn với điều luật | Chứng từ cần có |
|---|---|---|---|
| Tiền đã chuyển qua 9 lần | 210 triệu đồng | Điều 48 BLHS; Điều 589 khoản 1 BLDS | Sao kê, biên lai từng lần |
| Tiền lãi mất do rút sổ tiết kiệm trước hạn | Theo xác nhận của nơi gửi tiền | Điều 589 khoản 2 (lợi ích gắn với tài sản) | Giấy xác nhận lãi dự kiến và lãi thực nhận |
| Chi phí đi lại, sao kê, công chứng giấy tờ | Theo hoá đơn | Điều 589 khoản 3 (chi phí hợp lý) | Hoá đơn, vé xe |
| Viện phí, thuốc men do suy sụp sau khi bị lừa | Theo hoá đơn viện | Điều 584, 585; mối liên hệ với hành vi cần được chứng minh | Hồ sơ bệnh án, hoá đơn |
| Thu nhập con gái mất vì nghỉ chăm mẹ | Hai tuần lương | Cần toà án đánh giá có phải thiệt hại do hành vi gây ra hay không | Xác nhận nghỉ không lương |
| Tổn thất về tinh thần | Đề nghị một mức cụ thể | Điều 48 khoản 2 BLHS; Điều 592 BLDS nếu có xâm phạm danh dự, nhân phẩm | Lời trình bày, hồ sơ điều trị |
Các khoản ở ba dòng cuối không phải lúc nào cũng được chấp nhận; việc có hay không, bao nhiêu, là quyền đánh giá của toà án dựa trên chứng cứ về mối liên hệ giữa hành vi và thiệt hại. Nhưng không đưa vào bảng kê thì chắc chắn không ai xem xét. Hãy liệt kê đủ, ghi rõ căn cứ, để người xử lý quyết định.
Mức trần của khoản tinh thần và cách hiểu cho đúng
Nhiều người nghe "bồi thường tinh thần" thì hình dung một khoản lớn tương xứng nỗi đau. Thực tế, với các trường hợp mà Điều 592 áp dụng, luật đặt mức tối đa khi các bên không thoả thuận được là không quá mười lần mức lương cơ sở cho một người. Mức lương cơ sở do Nhà nước điều chỉnh theo từng thời kỳ, nên con số cụ thể tính theo mức áp dụng lúc giải quyết.
Điều 592 nói về danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm. Trong lừa tình, điều đó có thể xảy ra khi người kia dùng ảnh, thông tin của bạn để bêu riếu, lan truyền, hoặc khi hành vi phạm tội được toà án xác định là gây thiệt hại về tinh thần theo khoản 2 Điều 48 Bộ luật Hình sự. Còn nếu vụ việc chỉ là tài sản bị chiếm đoạt, phần chính sẽ là thiệt hại vật chất theo Điều 589.
Ngoài tiền, khoản 2 Điều 48 còn nhắc tới việc công khai xin lỗi người bị hại. Với nhiều người lớn tuổi như bà Lựu, một lời xin lỗi chính thức trước toà lại là điều giúp bà thấy mình được trả lại sự tôn trọng, vì suốt thời gian qua bà bị chính người nhà trách là "nhẹ dạ".
Nếu bạn đang sống cùng nỗi buồn nặng nề và có lúc nghĩ tới việc làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân và đến cơ sở y tế gần nhất.
Hai điều khoản dễ bị hiểu thành đổ lỗi
Khoản 4 Điều 585 nói về lỗi của bên bị thiệt hại. Điều khoản này nêu khi bên bị thiệt hại có lỗi trong việc gây thiệt hại thì không được bồi thường phần thiệt hại do lỗi của mình gây ra. Tin vào lời nói dối được dựng công phu không phải là "lỗi" theo nghĩa này; người dựng chuyện là người gây ra thiệt hại. Bạn không cần tự nhận lỗi khi trình bày.
Khoản 5 Điều 585 nói về việc ngăn chặn thiệt hại. Điều khoản nêu bên bị xâm phạm không được bồi thường nếu thiệt hại xảy ra do không áp dụng các biện pháp cần thiết, hợp lý để ngăn chặn, hạn chế thiệt hại cho chính mình. Ý nghĩa thực tế: khi đã biết mình bị lừa, hãy dừng chuyển tiền, báo ngân hàng qua kênh chính thức và trình báo sớm. Đó vừa là cách giữ tiền, vừa là cách giữ quyền đòi bồi thường.
Khoản 2 Điều 585 có thể làm giảm mức bồi thường của người gây thiệt hại. Người chịu trách nhiệm có thể được giảm mức nếu không có lỗi hoặc có lỗi vô ý và thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế. Hành vi lừa đảo là cố ý, nên điều này khó áp dụng cho người lừa.
Mức bồi thường có thể thay đổi. Khoản 3 Điều 585 cho phép yêu cầu thay đổi mức bồi thường khi không còn phù hợp với thực tế.
Bản án và tiền về tay: hai chuyện khác nhau
Chị Nga từng nghĩ có bản án là mẹ sẽ nhận lại tiền. Nhưng bản án chỉ xác định nghĩa vụ; việc thi hành phụ thuộc vào việc người phải bồi thường có tài sản hay không, tài sản ở đâu. Với kẻ lừa tình chuyên nghiệp, tiền thường đã bị chuyển qua nhiều tài khoản, có khi ra nước ngoài. Không ít người bị hại chỉ nhận lại được một phần, nhỏ giọt qua nhiều năm.
Nói điều này không phải để bạn nản, mà để bạn đặt kỳ vọng đúng và không rơi vào cái bẫy thứ hai: những lời mời "dịch vụ lấy lại tiền bị lừa" thu phí trước. Không có ai lấy lại tiền cho bạn bằng cách bắt bạn chuyển thêm tiền.
Trong lúc chờ, hãy giữ toàn bộ hồ sơ, ghi lại tên cán bộ thụ lý, ngày giờ các lần làm việc. Nếu bạn chuyển chỗ ở hoặc đổi số điện thoại, báo lại để nơi giải quyết liên lạc được với bạn khi có tiền thi hành án.
Với bà Lựu, điều giúp bà nhiều nhất không phải con số trên bản án mà là việc con gái ngồi cùng bà lập bảng kê, nói với bà: "Mẹ không có lỗi. Mình làm đủ phần của mình, phần còn lại để pháp luật lo." Bà ngủ được giấc đầu tiên sau nhiều tuần.
Câu hỏi thường gặp
Bị lừa tình có được đòi bồi thường tổn thất tinh thần không?
Có căn cứ để đề nghị. Khoản 2 Điều 48 Bộ luật Hình sự cho toà án buộc người phạm tội bồi thường về vật chất, công khai xin lỗi khi phạm tội gây thiệt hại về tinh thần. Điều 592 Bộ luật Dân sự có khoản bù đắp tổn thất tinh thần khi danh dự, nhân phẩm bị xâm phạm.
Mức bồi thường tổn thất tinh thần tối đa là bao nhiêu?
Theo khoản 2 Điều 592 Bộ luật Dân sự, nếu không thoả thuận được, mức tối đa cho một người có danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm không quá mười lần mức lương cơ sở do Nhà nước quy định tại thời điểm giải quyết.
Tiền lãi mất vì rút sổ tiết kiệm trước hạn có được tính không?
Điều 589 Bộ luật Dân sự tính cả lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản bị mất hoặc giảm sút. Bạn nên xin giấy xác nhận chênh lệch lãi từ nơi gửi tiền để chứng minh khoản này.
Tin lời kẻ lừa có bị coi là có lỗi nên giảm bồi thường không?
Khoản 4 Điều 585 nói về phần thiệt hại do lỗi của chính bên bị thiệt hại. Tin vào câu chuyện được dựng lên để lừa không phải là gây ra thiệt hại. Điều quan trọng là khi biết bị lừa, hãy dừng chuyển tiền và trình báo ngay.
Có bản án rồi mà người kia không có tiền trả thì sao?
Bản án xác định nghĩa vụ, còn việc nhận tiền phụ thuộc vào tài sản thực tế của người phải thi hành. Hãy giữ hồ sơ, cập nhật địa chỉ liên lạc với nơi giải quyết, và cảnh giác với ai đòi phí trước để lấy lại tiền hộ.
Người thân nghỉ việc chăm sóc có được tính vào thiệt hại không?
Có thể đưa vào bảng kê kèm giấy xác nhận nghỉ không lương. Việc có được chấp nhận hay không do toà án đánh giá dựa trên mối liên hệ giữa hành vi gây thiệt hại và khoản thu nhập bị mất.