Theo Điều 174 Bộ luật Hình sự, người dùng thủ đoạn gian dối chiếm đoạt tài sản trị giá từ 2 triệu đồng trở lên có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự; dưới 2 triệu đồng vẫn có thể bị truy cứu nếu rơi vào một trong bốn trường hợp luật liệt kê. Mức phạt tăng theo bốn khung, từ cải tạo không giam giữ tới tù chung thân, tuỳ số tiền và các tình tiết như có tổ chức, chuyên nghiệp hay dùng thủ đoạn xảo quyệt.
Số tiền là thứ người bị lừa tình hay hỏi đầu tiên, nhưng không phải thứ duy nhất quyết định. Bài này đọc kỹ từng khoản của Điều 174 qua tình huống của cô Hoà, 58 tuổi, goá chồng, chuyển tiền bốn lần cho một người quen qua nhóm kết bạn, để bạn hiểu luật nhìn vào đâu và chuẩn bị hồ sơ cho đúng trọng tâm. Việc định tội, định khung thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng; bài chỉ giúp bạn không bỏ sót dữ kiện.
Mốc 2 triệu đồng và bốn trường hợp dưới mốc
Mốc chung là 2 triệu đồng. Khoản 1 Điều 174 nêu người nào bằng thủ đoạn gian dối chiếm đoạt tài sản của người khác trị giá từ 2.000.000 đồng đến dưới 50.000.000 đồng thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm. Với phần lớn vụ lừa tình, số tiền đã vượt mốc này ngay từ lần chuyển đầu tiên.
Dưới 2 triệu đồng chưa chắc là thoát. Cùng khoản 1, người chiếm đoạt dưới 2 triệu đồng vẫn bị xử lý nếu thuộc một trong bốn điểm: đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi chiếm đoạt tài sản mà còn vi phạm; đã bị kết án về tội này hoặc một số tội chiếm đoạt khác, chưa được xoá án tích mà còn vi phạm; gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội; hoặc tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại và gia đình họ.
Điểm cuối đáng để ý với người thu nhập thấp. Nếu khoản tiền nhỏ nhưng là tiền lương tháng, tiền chợ của cả nhà hay chiếc xe dùng để chạy hàng, hãy ghi rõ điều đó khi trình báo. Luật đã tính đến trường hợp này, nên đừng ngại vì số tiền "không đáng".
Khoản tiền nhỏ vẫn nên được kể ra. Nhiều người chỉ kể khoản lớn vì xấu hổ với khoản nhỏ. Các lần chuyển nhỏ lẻ cho thấy cách người kia lặp đi lặp lại một kiểu nói dối, và giúp người xử lý thấy toàn bộ diễn biến. Khoản nào cũng là tiền của bạn.
Bốn khung hình phạt theo số tiền bị chiếm đoạt
Bảng dưới gom các khoản của Điều 174 theo giá trị tài sản bị chiếm đoạt. Cột cuối dựa trên Điều 9 Bộ luật Hình sự, nơi phân loại tội phạm theo mức cao nhất của khung hình phạt:
| Khoản | Giá trị chiếm đoạt | Mức phạt tù | Loại tội theo Điều 9 |
|---|---|---|---|
| Khoản 1 | Từ 2 triệu đến dưới 50 triệu đồng (hoặc dưới 2 triệu kèm điều kiện) | Cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc tù 6 tháng đến 3 năm | Ít nghiêm trọng |
| Khoản 2 | Từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng | Tù 2 năm đến 7 năm | Nghiêm trọng |
| Khoản 3 | Từ 200 triệu đến dưới 500 triệu đồng | Tù 7 năm đến 15 năm | Rất nghiêm trọng |
| Khoản 4 | Từ 500 triệu đồng trở lên | Tù 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân | Đặc biệt nghiêm trọng |
Ngoài hình phạt chính, khoản 5 cho phép phạt tiền từ 10 triệu đến 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1 đến 5 năm, hoặc tịch thu một phần hay toàn bộ tài sản. Loại tội không chỉ là cái tên: nó quyết định thời hiệu truy cứu, tức khoảng thời gian mà sau đó người phạm tội không còn bị truy cứu nữa. Vì vậy, đừng để chuyện cũ quá lâu mới lên tiếng.
Một lưu ý về cách đọc bảng: các con số chỉ là ranh giới giữa các khung. Ai đó chiếm đoạt 49 triệu đồng và ai đó chiếm đoạt 51 triệu đồng có thể rơi vào hai khung khác nhau, nên việc kê đúng từng lần chuyển là rất cần.
Không chỉ số tiền: các tình tiết làm khung nặng hơn
Có tổ chức. Điểm a khoản 2. Trong lừa tình, dấu hiệu thường thấy là nhiều người cùng xuất hiện: "luật sư", "nhân viên ngân hàng", "bạn thân" của người yêu, mỗi người một vai. Hãy kể đủ từng nhân vật đã liên lạc với bạn, kể cả khi bạn nghi đó chỉ là một người đổi giọng.
Có tính chất chuyên nghiệp. Điểm b khoản 2. Người kia có vẻ lặp lại cùng một kịch bản với nhiều người, sống bằng việc đó. Nếu bạn biết thêm người khác bị cùng một tài khoản tiếp cận, thông tin ấy có ích cho cơ quan điều tra.
Dùng thủ đoạn xảo quyệt. Điểm e khoản 2. Luật không định nghĩa cụ thể trong điều này; việc đánh giá thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng. Bạn chỉ cần kể trung thực những gì người kia đã dựng lên: giấy tờ giả, hình ảnh giả, câu chuyện được chuẩn bị nhiều tuần.
Tái phạm nguy hiểm, lợi dụng chức vụ hoặc danh nghĩa cơ quan, tổ chức. Điểm d và đ khoản 2. Người lừa tình hay tự xưng làm ở một cơ quan để tạo lòng tin. Nếu họ dùng danh nghĩa một cơ quan, tổ chức, hãy ghi lại nguyên văn câu họ nói.
Lợi dụng thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh, tình trạng khẩn cấp. Điểm c khoản 3 và điểm c khoản 4. Ví dụ người kia viện cớ kẹt lại vì dịch bệnh để xin tiền. Một số điểm khác trong điều luật đã được bãi bỏ, nên khi đọc bản luật, bạn sẽ thấy dòng "được bãi bỏ" xen giữa các điểm.
Thủ đoạn gian dối trong chuyện tình trông như thế nào
Điều 174 đòi hỏi có "thủ đoạn gian dối", tức người kia đưa thông tin sai để bạn tin mà giao tiền. Bảng dưới giúp bạn nhận ra và ghi lại phần gian dối, không phải để tự kết luận tội danh:
| Người kia nói hoặc làm | Phần có thể là gian dối | Bạn nên giữ gì |
|---|---|---|
| Kể mình là kỹ sư ở nước ngoài, sắp về cưới | Danh tính, nghề nghiệp, kế hoạch về nước | Ảnh chụp tin nhắn có lời tự giới thiệu, ảnh họ gửi |
| Báo bị tạm giữ hàng, cần tiền nộp phạt | Sự kiện không có thật, giấy tờ dựng lên | Hình ảnh giấy tờ họ gửi, số tài khoản nhận tiền |
| Hứa trả lại gấp đôi khi về nước | Lời hứa không có ý định thực hiện | Tin nhắn có lời hứa, ngày giờ |
| Nhờ người "bạn" gọi điện xác nhận câu chuyện | Nhiều vai cùng diễn một kịch bản | Ghi chú cuộc gọi, tên người tự xưng |
| Chặn liên lạc ngay sau lần chuyển cuối | Dấu hiệu chiếm đoạt sau khi nhận đủ | Ảnh màn hình báo bị chặn, ngày bị chặn |
Bạn không cần chứng minh người kia "có ý định lừa từ đầu" bằng lời của họ. Cơ quan điều tra sẽ đối chiếu lời họ nói với sự thật. Việc của bạn là giữ được lời họ đã nói, càng nguyên vẹn càng tốt.
Ví dụ tính với bốn lần chuyển của cô Hoà
Cô Hoà quen ông Tuấn qua một nhóm kết bạn dành cho người trung niên. Sau hai tháng trò chuyện mỗi tối, ông nói đang làm dự án ở nước ngoài, sắp về nước thì gặp chuyện. Cô chuyển lần thứ nhất 15 triệu đồng để ông "đóng phí gia hạn giấy phép", lần thứ hai 30 triệu đồng "tiền thuốc khi ông nằm viện", lần thứ ba 45 triệu đồng "phí thông quan hành lý", lần thứ tư 80 triệu đồng "tiền bảo lãnh". Tổng cộng 170 triệu đồng trong sáu tuần.
Nếu chỉ nhìn từng lần, có lần dưới 50 triệu, có lần trên. Nếu cộng lại, con số nằm trong khoảng từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng của khoản 2. Việc cộng dồn các lần chuyển hay xét riêng từng lần, và áp khoản nào, là việc cơ quan tiến hành tố tụng xác định dựa trên hồ sơ cụ thể, nên bạn không cần tự đưa ra kết luận. Điều bạn làm được là kê đủ, kê đúng, để không khoản nào bị bỏ sót.
Cũng đừng quên những thứ không phải tiền mặt: chiếc điện thoại cô Hoà mua gửi cho ông, thẻ cào nạp tiền, món quà gửi qua người trung gian. Tài sản theo nghĩa của luật không chỉ là tiền chuyển khoản, nên các món này cũng nên có tên trong bảng kê, kèm giá trị và hoá đơn nếu còn.
Cô Hoà từng định chỉ kể hai lần lớn nhất vì ngại con cái biết đã chuyển nhiều lần. Con trai cô nói một câu giúp cô đổi ý: "Mẹ kể hết đi, đây là tiền người ta lấy của mẹ, không phải lỗi của mẹ." Cảm giác xấu hổ là bình thường, nhưng nó không nên làm hồ sơ của bạn mỏng đi.
Lập bảng kê tiền trước khi đến cơ quan công an
Bảng kê tốt giúp người tiếp nhận hiểu vụ việc trong vài phút. Làm theo thứ tự sau, trên giấy hoặc trên máy tính, rồi in ra mang theo:
- Liệt kê từng lần giao tiền hoặc tài sản theo ngày, kể cả các khoản nhỏ, không gộp.
- Ghi cạnh mỗi lần: số tiền, hình thức (chuyển khoản, tiền mặt, nạp thẻ, mua đồ), tài khoản hoặc người nhận.
- Ghi lý do người kia đưa ra cho từng lần, chép nguyên câu họ dùng nếu còn tin nhắn.
- Đánh dấu các lần có người thứ hai, thứ ba xuất hiện để xác nhận câu chuyện.
- Cộng tổng ở cuối, nhưng giữ nguyên danh sách từng lần ở trên.
- Đánh số các ảnh chụp màn hình và sao kê tương ứng với từng dòng trong bảng kê.
- Ghi riêng một dòng nếu khoản tiền là phương tiện kiếm sống chính của gia đình bạn.
Mang theo căn cước của bạn và nhờ một người thân đi cùng nếu được. Người đi cùng có thể giúp bạn nhớ lại chi tiết mà lúc căng thẳng bạn dễ quên.
Khi giải quyết vụ án, Điều 48 Bộ luật Hình sự buộc người phạm tội trả lại tài sản đã chiếm đoạt cho chủ sở hữu và bồi thường thiệt hại vật chất đã được xác định. Đó là nghĩa vụ luật đặt ra, còn lấy lại được bao nhiêu trên thực tế phụ thuộc vào việc tìm ra người đó và tài sản của họ. Bảng kê rõ ràng giúp phần thiệt hại của bạn được xác định đầy đủ.
Câu hỏi thường gặp
Bị lừa dưới 2 triệu đồng có nên trình báo không?
Nên. Khoản 1 Điều 174 vẫn áp dụng cho trường hợp dưới 2 triệu đồng nếu người kia từng bị xử phạt hoặc kết án về hành vi chiếm đoạt, hoặc tài sản là phương tiện kiếm sống chính của gia đình bạn. Tin báo của bạn còn giúp phát hiện người đó đã lừa ai khác.
Nhiều lần chuyển tiền nhỏ có được cộng lại không?
Điều luật nêu giá trị tài sản bị chiếm đoạt, còn cách xác định tổng giá trị trong một vụ cụ thể do cơ quan tiến hành tố tụng quyết định trên hồ sơ. Việc của bạn là kê đủ từng lần, đúng ngày và số tiền, để không khoản nào bị bỏ sót.
Người lừa tình bị phạt nặng nhất là bao nhiêu năm?
Theo khoản 4 Điều 174, chiếm đoạt tài sản trị giá 500 triệu đồng trở lên có thể bị phạt tù từ 12 đến 20 năm hoặc tù chung thân. Ngoài ra còn hình phạt bổ sung như phạt tiền hoặc tịch thu tài sản theo khoản 5.
Người kia nói chỉ vay chứ không lừa thì sao?
Ranh giới giữa vay và lừa nằm ở chỗ thông tin họ đưa ra để nhận tiền có thật hay không. Nếu danh tính, hoàn cảnh hay lý do cần tiền là bịa đặt, đó là dấu hiệu gian dối. Hãy giữ nguyên các tin nhắn có lý do họ đưa ra và để cơ quan điều tra đánh giá.
Đã có bản án thì chắc chắn lấy lại được tiền phải không?
Không chắc. Điều 48 Bộ luật Hình sự buộc người phạm tội trả lại tài sản và bồi thường, nhưng việc thi hành phụ thuộc vào tài sản thực tế của người đó. Bạn nên chuẩn bị tinh thần rằng có thể chỉ lấy lại được một phần hoặc mất nhiều thời gian.
Quà và đồ vật đã gửi cho người kia có tính vào số tiền bị lừa không?
Tài sản không chỉ là tiền chuyển khoản. Điện thoại, vàng, thẻ nạp hay đồ bạn mua gửi theo yêu cầu dựa trên lời nói dối đều nên có trong bảng kê, kèm giá trị và hoá đơn nếu còn, để cơ quan điều tra xem xét.