Đám cưới, mâm cỗ hay lời chứng của họ hàng không làm hai người thành vợ chồng trước pháp luật; chỉ việc đăng ký kết hôn tại cơ quan có thẩm quyền mới làm được điều đó. Không đăng ký thì hai người không có quyền, nghĩa vụ vợ chồng với nhau; tài sản giải quyết theo thoả thuận hoặc Bộ luật Dân sự, còn con vẫn có đủ quyền với cả cha lẫn mẹ.
Chị Mơ, 26 tuổi, quen anh Hải ba tháng, hai nhà tổ chức đám cưới ở quê. Anh nói giấy tờ để sau vì hộ khẩu anh "đang vướng". Hai người về ở chung, góp tiền mua xe, chị có thai. Bài này giúp chị Mơ, và những ai đang ở hoàn cảnh tương tự, thấy rõ chỗ khác nhau giữa có và không có đăng ký, giữ được phần mình đã góp, và biết điều gì cần hỏi ngay, không đợi tới khi có chuyện.
Đám cưới và đăng ký kết hôn là hai việc khác nhau
Khoản 1 Điều 9 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 nói rõ: việc kết hôn phải được đăng ký và do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện; không đăng ký thì không có giá trị pháp lý. Khoản 7 Điều 3 gọi tình trạng hai người tổ chức cuộc sống chung và coi nhau là vợ chồng mà chưa đăng ký là "chung sống như vợ chồng".
Khoản 1 Điều 14 quy định nam, nữ có đủ điều kiện kết hôn chung sống như vợ chồng mà không đăng ký thì không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ giữa vợ và chồng. Quyền, nghĩa vụ đối với con, tài sản, nghĩa vụ và hợp đồng giải quyết theo Điều 15 và Điều 16. Khoản 2 Điều 14 cho biết nếu sau đó hai người đăng ký, hôn nhân được xác lập từ thời điểm đăng ký, không tính ngược về ngày đám cưới.
Ở nhiều nơi, đám cưới vẫn được coi trọng hơn tờ giấy, nên việc "để giấy tờ sau" nghe rất bình thường. Với người đã quen nhau lâu, có khi chỉ là chậm trễ. Nhưng với người mới quen vài tháng, khoảng trống này là nơi rủi ro tích tụ: tiền góp chung không có tên, con sinh ra mà cha chưa được ghi nhận, và nếu người kia đang có gia đình ở nơi khác thì không có thủ tục nào phát hiện giúp bạn.
Cùng một chuyện, có đăng ký và chỉ có đám cưới khác nhau thế nào
Bảng dưới tóm lược theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, để chị Mơ thấy mình đang đứng ở cột nào.
| Chuyện xảy ra | Đã đăng ký kết hôn | Chỉ có đám cưới |
|---|---|---|
| Tài sản mua trong thời gian sống chung | Tài sản chung của vợ chồng theo Điều 33 nếu không chứng minh là riêng | Theo thoả thuận, không có thì theo Bộ luật Dân sự (Điều 16); phải chứng minh phần mình góp |
| Một người bỏ đi | Phải ly hôn tại Toà, chia tài sản theo Điều 59 | Không cần ly hôn; tranh chấp tài sản như giữa hai người dân sự |
| Người kia đang có vợ, chồng ở nơi khác | Kết hôn trái pháp luật, có thể yêu cầu huỷ | Vẫn là việc chung sống bị cấm theo điểm c khoản 2 Điều 5, lỗi ở người giấu; khó phát hiện vì không có thủ tục kiểm tra |
| Con chung | Có đủ quyền với cha mẹ | Cũng có đủ quyền theo Điều 15, nhưng có thể phải làm thủ tục nhận cha cho con |
| Người kia qua đời | Bạn ở hàng thừa kế thứ nhất theo Điều 651 Bộ luật Dân sự | Bạn không ở hàng thừa kế với tư cách vợ, chồng; con chung vẫn ở hàng thứ nhất |
| Nợ người kia vay | Có thể thành nghĩa vụ chung theo Điều 37 | Thường là nghĩa vụ riêng của người vay, trừ khi bạn ký cùng |
Khoản 2 Điều 16 có một điểm bảo vệ đáng nhớ: khi giải quyết quan hệ tài sản phải bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của phụ nữ và con; công việc nội trợ và công việc khác để duy trì đời sống chung được coi như lao động có thu nhập. Bạn ở nhà chăm lo không có nghĩa là bạn không góp gì.
Vì sao người kia hẹn "giấy tờ để sau"
Lý do thường gặp và vô hại. Giấy tờ cư trú đang chuyển, chưa kịp xin giấy xác nhận tình trạng hôn nhân, bận việc mùa vụ. Những lý do này có hạn: một hai tháng là xong. Người có lý do thật thường chủ động nói rõ còn thiếu giấy gì và hẹn ngày đi làm.
Lý do cần hỏi thêm. "Đăng ký làm gì, cưới rồi là vợ chồng", "để sau này tính", không nói thiếu gì, không hẹn ngày. Có thể người kia không coi trọng giấy tờ, cũng có thể người kia muốn giữ đường lui. Hỏi thẳng và đặt một mốc.
Lý do đáng lo. Người kia không thể xin giấy xác nhận tình trạng hôn nhân vì vẫn còn hôn nhân cũ, đang có con với người khác, hoặc dùng tên tuổi không thật. Dấu hiệu: né mọi câu hỏi về giấy tờ, không cho bạn xem căn cước, gia đình bên đó cũng ngập ngừng khi nhắc chuyện đăng ký.
Lý do thuộc về tiền. Có người tránh đăng ký để tài sản họ mua sau này không thành tài sản chung, trong khi vẫn muốn bạn góp tiền, góp sức. Nếu người kia hào hứng nhận tiền góp nhưng lảng tránh đăng ký, đó là sự lệch đáng chú ý.
Giữ phần của mình khi đã lỡ ở chung
Chị Mơ đã góp 80 triệu đồng mua xe đứng tên anh Hải và góp tiền sinh hoạt mỗi tháng. Những bước dưới đây giúp chị giữ được bằng chứng về phần mình, dù chuyện sau này ra sao.
- Ghi lại các khoản đã góp: ngày, số tiền, dùng vào việc gì, ai đứng tên tài sản. Giữ sao kê chuyển khoản nếu có.
- Với khoản lớn đã góp, đề nghị hai người cùng ký một tờ giấy ghi nhận: "Chị Mơ góp 80 triệu đồng vào việc mua xe biển số…, hai bên thống nhất là tài sản chung theo phần."
- Từ nay, khoản tiền nào đưa cho người kia mà không phải chi tiêu chung thì ghi là cho vay, có giấy vay. Điều 463 Bộ luật Dân sự gọi đó là hợp đồng vay; bên vay phải hoàn trả khi đến hạn.
- Không đứng tên vay hộ, không cầm cố tài sản của mình cho việc của người kia.
- Giữ bản sao giấy tờ tuỳ thân của người kia, địa chỉ thường trú của họ và gia đình họ.
- Đặt một mốc cụ thể để đi đăng ký, ghi vào lịch, nói trước với hai bên gia đình.
Đề nghị ghi giấy giữa hai người đang sống chung nghe có vẻ xa cách. Nhưng giấy tờ không làm tình cảm nhạt đi; nó chỉ ngăn một người phải trắng tay nếu tình cảm không còn.
Con chung: quyền của con không phụ thuộc vào tờ giấy của cha mẹ
Điều 15 Luật Hôn nhân và gia đình quy định quyền, nghĩa vụ giữa nam, nữ chung sống như vợ chồng và con được giải quyết theo quy định về quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con. Nghĩa là con sinh ra từ hai người chưa đăng ký vẫn có quyền được cha mẹ nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục như mọi đứa trẻ khác.
Khác biệt nằm ở giấy tờ. Khi cha mẹ đã đăng ký kết hôn, việc ghi tên cha trong giấy khai sinh thường đơn giản. Khi chưa đăng ký, có thể cần thủ tục nhận cha cho con, và thủ tục đó cần người cha hợp tác hoặc cần chứng cứ. Nếu người kia rời đi trước khi con ra đời, việc xác định cha cho con có thể phải qua Toà án.
Vì vậy nếu chị Mơ đang mang thai, việc nên làm sớm là đi đăng ký kết hôn trước ngày sinh nếu đủ điều kiện, hoặc ít nhất thống nhất với anh Hải về việc làm giấy tờ cho con ngay sau khi sinh. Đứa trẻ không có lỗi gì trong chuyện giấy tờ của người lớn; người lớn nên lo trước để con không phải chịu.
Nếu chuyện không đi tới đăng ký: rời đi mà vẫn giữ được phần mình
Không phải mối quan hệ nào bắt đầu bằng đám cưới vội cũng đi tới tờ giấy. Nếu bạn quyết định dừng, hoặc người kia bỏ đi, thứ tự dưới đây giúp bạn không rời đi tay trắng và không gặp nguy hiểm.
- Đảm bảo an toàn trước: nếu người kia từng nóng giận, đánh đập, hãy chuyển về nhà người thân trước rồi mới nói chuyện chia tay, và nói ở nơi có người khác.
- Mang theo giấy tờ tuỳ thân, giấy tờ của con, sổ ghi các khoản đã góp và điện thoại có tin nhắn liên quan.
- Đề nghị ngồi lại với một người làm chứng, như người lớn trong hai gia đình, để thoả thuận chia những tài sản đã góp; ghi biên bản hai bên ký.
- Nếu có con chung, thoả thuận ai nuôi con, người kia góp nuôi con ra sao, ghi rõ bằng giấy.
- Nếu không thoả thuận được, hỏi trung tâm trợ giúp pháp lý hoặc luật sư về việc yêu cầu Toà án có thẩm quyền giải quyết tài sản và con chung.
- Nếu bị đe doạ, giữ đồ, giữ con hoặc giữ giấy tờ của bạn, báo công an nơi gần nhất.
Chia tay sau một đám cưới làm nhiều người ngại với họ hàng, xóm giềng. Nhưng nỗi ngại đó qua đi; một khoản nợ đứng tên mình hay một tài sản mất trắng thì không. Người thân thường đứng về phía bạn nhiều hơn bạn nghĩ.
Câu hỏi nên hỏi ngay tuần này
Đừng đợi tới khi có mâu thuẫn mới hỏi. Chọn một buổi tối yên, hỏi lần lượt, ghi lại câu trả lời:
- "Mình còn thiếu giấy gì để đi đăng ký? Anh lo phần của anh, em lo phần của em, mình hẹn ngày nào?"
- "Anh cho em xem căn cước và giấy xác nhận tình trạng hôn nhân của anh nhé, em cũng đưa của em."
- "Xe mình mua chung, mình ghi giấy là mỗi người góp bao nhiêu được không?"
- "Nếu em sinh con trước khi kịp đăng ký, mình làm giấy khai sinh cho con thế nào?"
- "Anh có đang nợ ai không? Em cũng nói phần của em."
- "Nếu một ngày mình không ở với nhau nữa, mình muốn chia những thứ đã góp ra sao?"
Nếu người kia trả lời rõ ràng và hẹn được ngày đăng ký, đó là tin tốt. Nếu mọi câu đều bị gạt đi hoặc khiến người kia nổi giận, đặc biệt là câu về giấy tờ tuỳ thân và tình trạng hôn nhân, hãy coi đó là tín hiệu nghiêm túc. Nếu người kia dùng bạo lực khi bị hỏi, hãy đến nơi an toàn, gọi người thân và báo công an nơi gần nhất.
Câu hỏi thường gặp
Đã làm đám cưới nhưng chưa đăng ký kết hôn thì có phải vợ chồng không?
Trước pháp luật thì không. Khoản 1 Điều 9 Luật Hôn nhân và gia đình quy định việc kết hôn không đăng ký thì không có giá trị pháp lý. Hai người chỉ là chung sống như vợ chồng, không phát sinh quyền, nghĩa vụ vợ chồng.
Chỉ làm đám cưới rồi chia tay thì có phải ra Toà ly hôn không?
Không cần thủ tục ly hôn vì chưa có hôn nhân hợp pháp. Nhưng nếu có tranh chấp về tài sản hoặc con chung, hai người vẫn có thể phải nhờ Toà án giải quyết theo Điều 15, Điều 16 Luật Hôn nhân và gia đình và Bộ luật Dân sự.
Tài sản mua chung khi chưa đăng ký kết hôn chia thế nào?
Theo Điều 16, giải quyết theo thoả thuận của hai người; không thoả thuận được thì theo Bộ luật Dân sự. Mỗi người cần chứng minh phần mình đã góp. Công việc nội trợ để duy trì đời sống chung được coi như lao động có thu nhập.
Con sinh ra khi cha mẹ chưa đăng ký kết hôn có thiệt thòi gì không?
Về quyền thì không: Điều 15 cho con đủ quyền với cha mẹ. Về giấy tờ, có thể cần làm thủ tục nhận cha cho con, và nếu người cha không hợp tác thì phải nhờ Toà án xác định. Vì vậy nên lo giấy tờ sớm.
Người yêu cứ hẹn đăng ký kết hôn để sau mãi thì nên làm gì?
Hỏi rõ còn thiếu giấy gì, đặt một ngày cụ thể và xem giấy tờ tuỳ thân, tình trạng hôn nhân của nhau. Trong lúc chờ, ghi giấy các khoản góp chung, không đứng tên vay hộ. Nếu người kia né mọi câu hỏi về giấy tờ, hãy coi đó là tín hiệu nghiêm túc.
Sau này mới đăng ký kết hôn thì thời gian sống chung trước đó có được tính không?
Theo khoản 2 Điều 14 Luật Hôn nhân và gia đình, quan hệ hôn nhân được xác lập từ thời điểm đăng ký kết hôn. Thời gian sống chung trước đó không được tính là thời kỳ hôn nhân, nên tài sản thời gian đó cần được ghi rõ riêng.