Trước khi đóng bất kỳ khoản tiền nào hay đi một buổi xem mặt do môi giới sắp xếp, bạn cần biết chắc bốn điều: người đàn ông đó là ai và đang sống ra sao, ai trả tiền cho ai, giấy tờ của bạn do ai giữ, và nếu muốn quay về thì bạn về bằng cách nào. Môi giới nào né cả bốn câu hỏi này thì không nên đi tiếp, dù lời hứa nghe hay đến đâu.
Em Ngân, 22 tuổi, ở một xã ven sông, được một người quen trong xóm giới thiệu "chú Hai" chuyên lo cho con gái đi lấy chồng nước ngoài: không mất đồng nào, có tiền gửi về cho cha mẹ, sang đó chồng lo hết. Bài này đi cùng em Ngân và gia đình qua những câu cần hỏi lại, những dấu hiệu nên dừng, phép tính về khoản "không mất đồng nào", và những điều luật Việt Nam đặt ra để bảo vệ người đi lấy chồng xa.
Vì sao lời mời nghe hấp dẫn, và vì sao đó không phải lỗi của bạn
Lời mời thường đến đúng lúc gia đình đang khó: mùa màng thất, cha mẹ ốm, em nhỏ cần tiền đi học. Người giới thiệu lại là người quen, có khi là họ hàng, kể về một cô gái trong xóm "đi mấy năm đã xây được nhà cho cha mẹ". Lời mời đánh vào điều tử tế nhất ở người con gái: mong giúp gia đình. Vì thế nói "sao mà dễ tin vậy" là không công bằng. Người ta tin vì có lý do để hy vọng.
Cũng cần nói rõ: không phải mọi cuộc hôn nhân với người nước ngoài qua giới thiệu đều xấu. Nhiều phụ nữ Việt lấy chồng xa và sống yên ổn. Điều làm nên khác biệt thường là cách cuộc hôn nhân đó bắt đầu: hai người có thời gian tìm hiểu nhau thật không, cô gái có giữ được giấy tờ và tiếng nói của mình không, có ai đang kiếm lời trên sự sắp xếp đó không.
Em Ngân không cần quyết định ngay là đi hay không. Em chỉ cần đặt ra những câu hỏi đúng, và quan sát cách người môi giới trả lời. Một người làm việc tử tế không sợ bị hỏi. Một đường dây kiếm lời trên phụ nữ thì sợ nhất là những câu hỏi về tiền, giấy tờ và đường về.
Lời môi giới nói, điều cần hỏi lại, và câu trả lời đáng lo
In bảng này ra hoặc chép vào sổ, mang theo khi gặp người giới thiệu. Hỏi từng câu, ghi lại câu trả lời, nhờ cha mẹ hoặc anh chị ngồi cùng.
| Môi giới nói | Bạn hỏi lại | Câu trả lời đáng lo |
|---|---|---|
| "Không mất đồng nào, bên chồng lo hết" | Ai trả bao nhiêu, trả cho ai? Nếu em đổi ý thì có phải hoàn tiền không? | "Đi rồi tính", hoặc bắt ký giấy nhận nợ mà không nói số |
| "Chồng giàu, có nhà cửa đàng hoàng" | Anh ấy làm nghề gì, bao nhiêu tuổi, đã từng kết hôn chưa, có con không? Em được nói chuyện riêng với anh ấy không? | Chỉ cho xem vài tấm ảnh, không cho nói chuyện riêng trước ngày cưới |
| "Xem mặt một buổi là xong" | Em được gặp anh ấy mấy lần, có người phiên dịch độc lập không? | Xem mặt tập thể nhiều cô gái cùng lúc, chọn trong một buổi |
| "Giấy tờ để chú lo cho nhanh" | Bản gốc giấy tờ của em ai giữ? | Đòi giữ căn cước, hộ chiếu của bạn |
| "Sang đó có tiền gửi về hằng tháng" | Ai gửi, gửi bao nhiêu, ghi ở đâu? | Chỉ hứa miệng, không ai ký gì |
| "Đừng kể với ai kẻo người ta ganh" | Vì sao phải giữ kín với gia đình, với chính quyền? | Dặn đi dặn lại không được nói với ai |
| "Nhanh lên, tháng sau bên kia hết đợt" | Nếu em cần thêm ba tháng để tìm hiểu thì sao? | Doạ mất cơ hội, ép quyết trong vài ngày |
Chỉ cần ba trong bảy câu trả lời rơi vào cột cuối, gia đình nên dừng lại và hỏi thêm cơ quan có thẩm quyền ở địa phương trước khi đi tiếp.
Những dấu hiệu nên dừng ngay, không cần chờ hỏi thêm
Có những dấu hiệu không còn là chuyện "đáng lo" mà là dấu hiệu của một đường dây có thể đang coi người như hàng hoá. Gặp một trong những điều dưới đây, hãy dừng, đưa giấy tờ về tay mình, và báo công an nơi gần nhất.
- Bị đưa đến một nhà nghỉ, căn nhà lạ ở thành phố khác để "chờ xem mặt", không được tự ý ra ngoài.
- Bị giữ căn cước, hộ chiếu, điện thoại "để tiện làm hồ sơ".
- Bị dặn khai tuổi khác, khai nghề khác, khai đã quen người kia lâu năm trong khi mới gặp một lần.
- Phải ký giấy nhận nợ một khoản lớn cho "chi phí ăn ở, làm giấy tờ" và bị doạ nếu bỏ ngang.
- Người đàn ông hoặc gia đình bên đó đưa tiền thẳng cho môi giới, không phải cho bạn hay cho cha mẹ bạn.
- Bị kiểm tra sức khoẻ, ngoại hình theo kiểu xem xét không có lý do y tế rõ ràng.
- Có người là trẻ dưới 18 tuổi trong nhóm được đưa đi xem mặt.
Dừng lại lúc này không phải là phụ lòng ai. Nếu người quen giới thiệu trách móc, một câu đáp đủ ý là: "Con chưa sẵn sàng, con không đi nữa. Tiền chú đã chi cho con thì chú ghi ra, nhà con tính." Không ký thêm giấy gì khi đang bị thúc ép, và không ở lại một mình với người môi giới để "nói chuyện riêng". Nếu bạn là cha mẹ, anh chị và nghe con kể một trong những điều trên, đừng mắng con vì đã đi; hãy đón con về trước, chuyện tiền tính sau.
Phép tính về khoản "không mất đồng nào"
Cả nhà nên ngồi lại tính thử một lần cho rõ. Giả sử phía nhà trai chi cho môi giới một khoản tương đương 300 triệu đồng. Môi giới hứa đưa cho cha mẹ cô gái 30 triệu đồng "tiền lễ". Phần còn lại môi giới giữ, gọi là chi phí ăn ở, làm hồ sơ, phiên dịch. Như vậy người được lợi nhiều nhất từ cuộc hôn nhân không phải cô dâu, không phải chú rể, mà là người đứng giữa.
Điều đáng lo hơn là cách phía nhà trai nhìn khoản 300 triệu đó. Nếu họ được nói là "đã trả tiền để cưới vợ", cô dâu sang đến nơi dễ bị đối xử như người mắc nợ: phải làm việc không công, không được giữ tiền, không được tự đi đâu, bị nhắc "đã tốn bao nhiêu tiền cho cô". Khoản tiền bạn không hề cầm lại đi theo bạn sang nước ngoài, dưới dạng một món nợ vô hình.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải "mình có mất tiền không" mà là "có ai đang được trả tiền vì mình không, và họ nói gì với nhà trai về khoản đó". Nếu môi giới không trả lời được rõ, hoặc trả lời mỗi lần một kiểu, đó là thông tin đủ để dừng. Ngược lại, khi hai người quen nhau thật, việc hai gia đình lo chi phí cưới hỏi được bàn công khai giữa hai bên, không có người đứng giữa ăn phần lớn.
Pháp luật Việt Nam đặt ra những gì để bảo vệ bạn
Khoản 1 Điều 126 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định trong việc kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài, mỗi bên phải tuân theo pháp luật của nước mình về điều kiện kết hôn; nếu kết hôn tại cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam thì người nước ngoài còn phải tuân theo điều kiện kết hôn của luật Việt Nam, gồm tự nguyện và không thuộc các trường hợp cấm. Điểm i khoản 2 Điều 5 cấm lợi dụng việc thực hiện quyền về hôn nhân và gia đình để mua bán người, bóc lột sức lao động, xâm phạm tình dục hoặc nhằm mục đích trục lợi.
Khoản 3 Điều 121 của luật này ghi Nhà nước bảo hộ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân Việt Nam ở nước ngoài trong quan hệ hôn nhân và gia đình. Nói cách khác, bạn không mất quyền công dân khi lấy chồng xa; cơ quan đại diện Việt Nam ở nước đó là nơi bạn có thể tìm đến.
Ở mức nghiêm trọng nhất, Điều 150 Bộ luật Hình sự về tội mua bán người xử lý người dùng thủ đoạn lừa gạt hoặc thủ đoạn khác để chuyển giao, tiếp nhận người nhằm nhận tiền, tài sản, hoặc để bóc lột; phạt tù từ 5 đến 10 năm, và nặng hơn khi có tổ chức hoặc đưa nạn nhân ra khỏi biên giới. Người bị đưa đi trong những đường dây như vậy là nạn nhân, không phải người có lỗi. Phần này chỉ tóm lược điều luật để gia đình biết mức độ nghiêm trọng; vụ việc cụ thể cần trình báo công an và hỏi luật sư.
Nếu bạn vẫn muốn đi: tự làm những việc này trước ngày đăng ký
Có người sau khi cân nhắc vẫn muốn bắt đầu với một người ở nước ngoài. Đó là quyền của bạn. Những bước dưới đây giúp quyết định đó là của bạn, không phải của người đứng giữa.
- Nói chuyện riêng với người kia nhiều lần, qua gọi video, có phiên dịch do bạn tự chọn hoặc tự học vài câu cơ bản.
- Hỏi thẳng tuổi, nghề, nơi ở, tình trạng hôn nhân trước đây, con riêng; so lời kể với giấy tờ khi làm hồ sơ.
- Giữ bản gốc mọi giấy tờ của mình; người khác chỉ cầm bản sao.
- Ghi lại tên, địa chỉ, số liên lạc của gia đình nhà chồng, đưa cho cha mẹ ở nhà một bản.
- Mang theo một khoản tiền riêng, đủ cho một vé về và vài tuần sinh hoạt, không ai khác biết chỗ cất.
- Thống nhất với gia đình lịch gọi về hằng tuần và một câu ám hiệu nếu cần giúp.
- Hỏi cơ quan tư pháp, hộ tịch nơi bạn cư trú về thủ tục kết hôn có yếu tố nước ngoài trước khi nhờ bất kỳ ai lo hộ.
Lời cha mẹ nên nói với con: "Ba mẹ không cản con, ba mẹ chỉ muốn con đi bằng chân của con. Giấy tờ con giữ, tiền về con giữ, và cửa nhà này lúc nào cũng mở."
Câu hỏi thường gặp
Lấy chồng nước ngoài qua người giới thiệu có phạm luật không?
Kết hôn với người nước ngoài là quyền hợp pháp. Điều luật cấm là lợi dụng hôn nhân để mua bán người, bóc lột hoặc trục lợi. Nếu có người đứng giữa nhận tiền, giữ giấy tờ, sắp xếp xem mặt tập thể thì cần cảnh giác và hỏi cơ quan có thẩm quyền.
Môi giới đòi giữ căn cước, hộ chiếu để làm hồ sơ thì có nên đưa không?
Không nên đưa bản gốc. Bạn có thể đưa bản sao và tự mình mang bản gốc đến nơi làm thủ tục. Người giữ giấy tờ của bạn là người giữ quyền đi lại của bạn, nhất là khi đã ra nước ngoài.
Đã nhận tiền lễ của môi giới mà muốn bỏ ngang thì sao?
Hãy trả lại đúng khoản gia đình đã thực nhận, ghi giấy biên nhận hai bên ký. Không ký thêm giấy nhận nợ cho những khoản bạn không được biết. Nếu bị đe doạ, giữ tin nhắn và báo công an nơi gần nhất.
Xem mặt tập thể nhiều cô gái cùng lúc có bình thường không?
Đó là dấu hiệu cuộc hôn nhân đang được sắp xếp như một cuộc chọn lựa hàng hoá chứ không phải hai người tìm hiểu nhau. Bạn có quyền rời đi bất cứ lúc nào. Nếu không được tự do rời đi, hãy tìm cách liên hệ người thân và công an.
Sang nước ngoài rồi bị đối xử tệ thì tìm ai giúp?
Liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam tại nước đó, tức đại sứ quán hoặc lãnh sự quán, và báo cho gia đình ở nhà theo ám hiệu đã thống nhất. Luật Hôn nhân và gia đình ghi rõ Nhà nước bảo hộ quyền lợi của công dân Việt Nam ở nước ngoài trong quan hệ hôn nhân.
Làm sao biết người đàn ông bên kia có thật sự như môi giới kể?
Hãy đề nghị nói chuyện riêng nhiều lần qua gọi video, hỏi thẳng về tuổi, nghề, hôn nhân trước, con riêng, rồi so với giấy tờ khi làm hồ sơ. Một người nghiêm túc sẽ không ngại. Nếu chỉ được xem ảnh và nghe kể qua người giới thiệu thì chưa đủ.